Czynniki biologiczne w pracy: salon, kuchnia, sklep i sprzątanie

Czynniki biologiczne to drobnoustroje (bakterie, wirusy, grzyby), hodowle komórkowe i pasożyty wewnętrzne człowieka, które mogą wywołać zakażenie, alergię lub zatrucie. W ocenie ryzyka rozróżnia się dwie sytuacje:

• 01

  Celowe użycie

  Praca polega na stosowaniu czynnika biologicznego, jak w laboratorium mikrobiologicznym.

• 02

  Narażenie niezamierzone

  Czynnik nie jest celem pracy, ale może być obecny w materiale lub otoczeniu, na przykład we krwi klienta, w surowym mięsie, w odpadach.

W małych firmach niemal zawsze chodzi o tę drugą sytuację. Drogi przenoszenia to krew (zakłucia, skaleczenia), skóra i błony śluzowe, droga pokarmowa (brudne ręce) oraz powietrze (aerozol z zanieczyszczonej wody, pył z pleśnią).

• Branża

  Restauracja i bar

  Typowe sytuacje: surowe mięso, drób, jaja i ryby; odpady organiczne; sprzątanie toalet dla gości; porzucone igły

• Branża

  Salon fryzjerski i kosmetyczny

  Typowe sytuacje: krew przy goleniu, manicure, pedicure i depilacji; grzybice skóry i paznokci, wszawica

• Branża

  Sklep spożywczy, sklep mięsny i rybny

  Typowe sytuacje: surowe mięso i ryby, odpady, zaplecze i chłodnie

• Branża

  Piekarnia i cukiernia

  Typowe sytuacje: surowe jaja i kremy, pleśnie i roztocza w surowcach, odpady

• Branża

  Apteka

  Typowe sytuacje: kontakt z chorymi pacjentami, zakłucie igłą przy szczepieniach wykonywanych w aptece

• Branża

  Firma sprzątająca

  Typowe sytuacje: toalety, odpady, igły w workach na śmieci, pleśń, płyny ustrojowe

• Branża

  Magazyn i transport

  Typowe sytuacje: odchody gryzoni i ptaków, uszkodzone opakowania żywności

• Branża

  Warsztat samochodowy

  Typowe sytuacje: skaleczenia brudnymi, zardzewiałymi elementami (tężec), zanieczyszczone wnętrza pojazdów

• Branża

  Biuro, biuro nieruchomości, remonty

  Typowe sytuacje: zawilgocone archiwa i lokale z pleśnią, kanalizacja przy remontach

Podstawą jest art. 222¹ Kodeksu pracy. Gdy praca naraża pracowników na szkodliwe czynniki biologiczne, pracodawca stosuje wszelkie dostępne środki eliminujące narażenie, a gdy to niemożliwe, ograniczające jego stopień. Przy pracach narażających na czynniki grupy 3 lub 4 prowadzi rejestr takich prac oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy nich.

Szczegóły określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych:

• dzieli czynniki na cztery grupy zagrożenia, od grupy 1 (wywołanie choroby jest mało prawdopodobne) do grupy 4 (ciężkie choroby, duże ryzyko rozprzestrzenienia się, zwykle brak skutecznej profilaktyki lub leczenia);
• zawiera klasyfikację poszczególnych czynników; wirusy zapalenia wątroby typu B i C oraz HIV należą do grupy 3;
• opisuje, co uwzględnia ocena ryzyka i jakie środki ochrony stosuje pracodawca.

Ocena czynników biologicznych wchodzi w skład oceny ryzyka zawodowego z art. 226 Kodeksu pracy i § 39a rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP: dokumentacja obejmuje każde stanowisko i każdy występujący na nim czynnik. Rozporządzenie z 2005 r. dodaje do niej szczegółowe wymagania.

Zasady higieny żywności (system HACCP) chronią konsumenta, a nie pracownika. Wiele środków jest wspólnych, ale ocena ryzyka zawodowego to osobny obowiązek.

W większości małych firm ocena nie wymaga badań laboratoryjnych: opiera się na obserwacji pracy i dostępnej wiedzy. Kolejne kroki:

• 01

  Czynności narażające na kontakt

  Które zadania prowadzą do kontaktu z krwią, surowymi produktami, odpadami, wodą w postaci aerozolu, materiałami z pleśnią.

• 02

  Prawdopodobne czynniki i drogi przenoszenia

  Wirusy przenoszone przez krew w salonie, bakterie z żywności w kuchni, grzyby skóry i paznokci, pleśnie w archiwum.

• 03

  Częstotliwość

  Ile razy na zmianę wykonuje się zabiegi, sprząta toalety czy wynosi odpady i jak często zdarzają się skaleczenia.

• 04

  Stosowane środki i osoby szczególnie wrażliwe

  Kobiety w ciąży, osoby o obniżonej odporności, osoby nieszczepione.

• 01

  Ciężkość i prawdopodobieństwo

  Ciężkość zależy od możliwych skutków: zakażenie przenoszone przez krew to skutek bardzo poważny, grzybica skóry lub krótkie zatrucie pokarmowe zwykle skutek znaczny lub niewielki. Prawdopodobieństwo zależy od częstotliwości kontaktu i od tego, czy środki ochrony są stosowane naprawdę, a nie tylko na papierze.

• 02

  Kto ocenia

  Ocenę przeprowadza pracodawca z osobą wykonującą zadania służby BHP, po konsultacji z pracownikami. W salonie, gdzie kontakt z krwią jest przewidywalny, warto zasięgnąć opinii lekarza medycyny pracy. Gdy w lokalu są prysznice lub zasobniki ciepłej wody, warto rozważyć badanie wody w kierunku bakterii Legionella.

• 01

  Salon fryzjerski i kosmetyczny

  • narzędzia jednorazowe albo sterylizowane po każdym kliencie;
  • rękawice jednorazowe przy goleniu, manicure, pedicure i depilacji; rany na dłoniach osłonięte wodoodpornym opatrunkiem;
  • sztywny, odporny na przekłucie pojemnik na zużyte ostrza i igły;
  • czyste ręczniki dla każdego klienta, grzebienie i szczotki myte i dezynfekowane;
  • przełożenie zabiegu, gdy klient ma widoczną infekcję skóry, paznokci lub skóry głowy.
• 02

  Kuchnia, sklep, piekarnia

  • osobne deski i noże do surowego mięsa, rękawice przy wynoszeniu odpadów;
  • pisemna zasada na wypadek znalezienia igły: rękawice, szczypce, sztywny pojemnik; nigdy nie sięgać ręką do kosza ani worka;
  • rotacja zapasów, regularna dezynsekcja i deratyzacja.
• 03

  Sprzątanie

  Rękawice przy sprzątaniu toalet i wynoszeniu odpadów, zakaz ugniatania worków ręką, środki dezynfekcyjne dobrane do zadania, osobne ściereczki do toalet.

• 04

  Archiwum i stare pomieszczenia

  Pomieszczenia suche i wietrzone; przy porządkowaniu materiałów z pleśnią rękawice i półmaska filtrująca klasy FFP2.

• 05

  Po zakłuciu lub skaleczeniu

  Ranę od razu umyć wodą z mydłem i zdezynfekować, zgłosić zdarzenie przełożonemu i bez zwłoki skontaktować się z lekarzem: postępowanie poekspozycyjne jest skuteczne tylko wtedy, gdy rozpocznie się je szybko. Zdarzenie należy zapisać, a jeśli doszło do urazu, ustalić jego okoliczności i przyczyny tak jak przy wypadku przy pracy.

Pracownicy przechodzą badania lekarskie wstępne, okresowe i kontrolne (art. 229 Kodeksu pracy). W skierowaniu pracodawca opisuje czynniki występujące na stanowisku, także biologiczne; zakres i częstotliwość badań ustala lekarz medycyny pracy. Więcej w poradniku o badaniach lekarskich pracowników.

Szczepienia. Jeżeli ocena wykazuje możliwość zakażenia przenoszonego przez krew, na przykład w salonie, warto omówić z lekarzem medycyny pracy szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B osób, które nie są uodpornione. Decyzja zależy od wyniku oceny i opinii lekarza.

Orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych, wymagane m.in. od osób pracujących przy żywności, chroni klientów przed zakażeniem. To inny obowiązek niż badania medycyny pracy, które chronią pracownika: jedno nie zwalnia z drugiego.

Kobiety w ciąży i karmiące. Wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią obejmuje również prace w narażeniu na niektóre czynniki biologiczne (art. 176 Kodeksu pracy). W salonie może to oznaczać zmianę zakresu zadań.

Czynniki biologiczne pojawiają się w karcie oceny ryzyka każdego stanowiska, na którym występują: zagrożenie, źródło (na przykład „krew klienta przy goleniu” albo „odpady organiczne”), możliwe skutki, stosowane środki, ciężkość, prawdopodobieństwo, poziom ryzyka i jego dopuszczalność.

W kroku „Zagrożenia” kwestionariusza zaznacza się, czy zagrożenie występuje i które środki są już stosowane; od tego zależy wyliczone prawdopodobieństwo. Brakujące środki, na przykład pojemnik na ostre odpady albo pisemna zasada postępowania po zakłuciu, trafiają do planu działań z osobą odpowiedzialną i terminem. Część IV zawiera informację o ryzyku dla pracowników, napisaną prostym językiem.

Gdy w firmie występują czynniki biologiczne, dokumentacja zawiera ostrzeżenie: przepisy szczegółowe przewidują dla nich odrębną ocenę i dodatkowe obowiązki, takie jak rejestry. Dokumentacja je wskazuje, a ich wykonanie należy do pracodawcy. Całość jest oszacowaniem wstępnym, do zatwierdzenia przez pracodawcę po konsultacji z pracownikami.

• PoradnikBadania lekarskie pracowników: wstępne, okresowe i kontrolne
• ZagrożenieSubstancje chemiczne w małej firmie: jak ocenić ryzyko
• BranżaSalon fryzjerski i kosmetyczny
• BranżaFirma sprzątająca
• BranżaRestauracja i bar
• PoradnikWypadek przy pracy: co zrobić krok po kroku
• BranżaSklep spożywczy
• BranżaSklep mięsny i rybny
• BranżaPiekarnia i cukiernia
• BranżaApteka

Zobacz też: Wszystkie zagrożenia

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (dostęp: 4 listopada 2026)

Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.

Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.