Przejdź do głównej treści
Moje dokumentyZacznij ocenę ryzyka
Poradnik · Metody oceny ryzyka

Metody oceny ryzyka zawodowego: jak wybrać i jak stosować

Przepisy wymagają oceny ryzyka zawodowego, ale nie wskazują, jaką metodą ją przeprowadzić. Poniżej: najczęściej stosowane podejścia, ich mocne i słabe strony, rola pomiarów oraz szacowanie ryzyka w trzech stopniach.

Zaktualizowano
W skrócie
  • Kodeks pracy i rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP nie narzucają jednej metody oceny ryzyka zawodowego.
  • Wybrana metoda musi dawać wynik dla każdego czynnika środowiska pracy na każdym ocenianym stanowisku (§ 39a ust. 3).
  • W małej firmie dobrze sprawdza się prosta macierz, w której ciężkość możliwych skutków zestawia się z prawdopodobieństwem ich wystąpienia.
  • Hałas, pyły, substancje chemiczne czy mikroklimat ocenia się na podstawie pomiarów porównanych z wartościami NDS lub NDN.
  • Wynik szacowania służy decyzji: które ryzyko jest dopuszczalne, a które wymaga działań.
§ 39a · Wymagania przepisów

Co mówią przepisy

Art. 226 Kodeksu pracy zobowiązuje pracodawcę do oceny i udokumentowania ryzyka zawodowego, ale nie mówi, jak to zrobić. Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP (§ 39a) dodaje dwie zasady, które każda metoda musi uwzględnić:

  • ocena obejmuje wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac (ust. 1);
  • dokumentacja zawiera wyniki oceny dla każdego z czynników oraz niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko (ust. 3).

Dyrektywa ramowa 89/391/EWG, z której wywodzą się te przepisy, również nie narzuca metody. Pracodawca może więc wybrać sposób oceny, pod warunkiem że obejmuje on wszystkie zagrożenia i prowadzi do konkretnych decyzji. W części ogólnej dokumentacji warto opisać zastosowaną metodę i znaczenie poszczególnych stopni: ułatwia to późniejszą aktualizację i rozmowę z pracownikami.

Przegląd · Cztery podejścia

Najczęściej stosowane podejścia

W praktyce spotyka się cztery podejścia. Można je łączyć w jednej dokumentacji.

  • Podejście

    Macierz ryzyka

    Na czym polega: Ciężkość możliwych skutków zestawia się z prawdopodobieństwem ich wystąpienia, zwykle w trzech lub pięciu stopniach; poziom ryzyka odczytuje się z tabeli

    Kiedy się sprawdza: Małe i średnie firmy, większość zagrożeń

  • Podejście

    Metody punktowe

    Na czym polega: Mnoży się kilka parametrów, np. skutki, częstość narażenia i prawdopodobieństwo; wynik punktowy przypisuje się do przedziałów

    Kiedy się sprawdza: Stanowiska z wieloma zagrożeniami, gdy trzeba ustalić kolejność działań

  • Podejście

    Metody opisowe

    Na czym polega: Dla każdego zagrożenia odpowiada się na pytania: kto może ucierpieć i w jaki sposób, co już zrobiono, co jeszcze trzeba zrobić

    Kiedy się sprawdza: Bardzo małe firmy i proste stanowiska, np. biurowe

  • Podejście

    Ocena na podstawie pomiarów

    Na czym polega: Wynik pomiaru porównuje się z najwyższą dopuszczalną wartością (NDS, NDN)

    Kiedy się sprawdza: Czynniki szkodliwe, które da się zmierzyć

Metody punktowe dają pozornie dokładniejszy wynik, ale ich parametry też są szacunkami. Metody opisowe są czytelne dla pracowników, lecz utrudniają porównanie zagrożeń między sobą. Macierz jest kompromisem: prosta w użyciu, a przy tym na tyle precyzyjna, by ustalić, co trzeba zrobić najpierw.

Macierz 3 × 3 · Poziom ryzyka

Macierz ryzyka krok po kroku

Macierz wymaga dwóch ocen dla każdego zagrożenia.

Ciężkość możliwych skutków, czyli najpoważniejszy skutek, którego realnie można się spodziewać, a nie najgorszy, jaki da się sobie wyobrazić:

  • 01

    Niewielka

    Drobne urazy i dolegliwości, które nie wymagają dłuższego leczenia, np. otarcia, płytkie skaleczenia, przejściowe zmęczenie wzroku.

  • 02

    Znaczna

    Urazy i choroby, które wymagają leczenia i powodują niezdolność do pracy, ale nie pozostawiają trwałych skutków, np. oparzenia, skręcenia, zapalenie skóry.

  • 03

    Bardzo poważna

    Skutki trwałe lub śmiertelne, np. amputacja, ciężkie złamania, choroba zawodowa o trwałych skutkach.

Prawdopodobieństwo wystąpienia skutków przy środkach już stosowanych:

  • 01

    Niskie

    Skutki mogą wystąpić tylko wyjątkowo, środki ochrony są kompletne i przestrzegane.

  • 02

    Średnie

    Skutki mogą wystąpić, np. przy pośpiechu, zmęczeniu albo zastępstwie.

  • 03

    Wysokie

    Skutki mogą wystąpić często albo podobne zdarzenia już miały miejsce.

Poziom ryzyka odczytuje się z tabeli. Taką siatkę stosuje dokumentacja przygotowana w tym serwisie:

  • Ciężkość / prawdopodobieństwo

    Niewielka

    niskie: niski

    średnie: niski

    wysokie: średni

  • Ciężkość / prawdopodobieństwo

    Znaczna

    niskie: niski

    średnie: średni

    wysokie: wysoki

  • Ciężkość / prawdopodobieństwo

    Bardzo poważna

    niskie: średni

    średnie: wysoki

    wysokie: wysoki

Następnie ocenia się dopuszczalność. Ryzyko niskie jest dopuszczalne. Ryzyko średnie jest dopuszczalne, jeśli środki są utrzymywane i doskonalone. Ryzyko wysokie jest niedopuszczalne do czasu wykonania działań. Niektóre firmy stosują siatki pięciostopniowe; liczba stopni jest mniej ważna niż konsekwentne stosowanie tych samych kryteriów na wszystkich stanowiskach.

Szacowanie · Stosowane środki

Środki, które już działają

Ryzyko ocenia się w obecnych warunkach, czyli przy środkach, które rzeczywiście są stosowane. Dlatego opis środków powinien być konkretny: nie „ostrożność”, ale „osłona noża krajalnicy, instrukcja przy maszynie, czyszczenie tylko po odłączeniu zasilania”.

Środek liczy się, gdy działa w praktyce. Rękawice leżące w szafce nie zmniejszają prawdopodobieństwa, jeśli nikt ich nie zakłada, a instrukcja, której pracownicy nie znają, niczego nie zmienia. Dobrym sprawdzianem jest rozmowa z osobami pracującymi na stanowisku.

W dokumentacji przygotowanej w tym serwisie prawdopodobieństwo maleje, gdy firma deklaruje stosowanie środków typowych dla danego zagrożenia. Wynik jest oszacowaniem wstępnym: pracodawca sprawdza go i zatwierdza, a w razie potrzeby poprawia w edytowalnej wersji dokumentu.

Art. 227 KP · NDS i NDN

Czynniki mierzalne: rola pomiarów

Niektórych czynników nie da się rzetelnie ocenić na oko. Dotyczy to m.in. hałasu, drgań, pyłów, substancji chemicznych i mikroklimatu. Dla nich rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia określa wartości graniczne: NDS (najwyższe dopuszczalne stężenie) i NDN (najwyższe dopuszczalne natężenie).

Art. 227 KP zobowiązuje pracodawcę do przeprowadzania na swój koszt badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrowania i przechowywania ich wyników oraz udostępniania ich pracownikom. Tryb, metody i częstotliwość pomiarów określa rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, a wykonuje je laboratorium.

W ocenie ryzyka wynik pomiaru porównuje się z wartością dopuszczalną. W dokumentacji przygotowanej w tym serwisie wynik poniżej połowy wartości dopuszczalnej oznacza prawdopodobieństwo niskie, od połowy do pełnej wartości – średnie, a powyżej niej – wysokie. Dopóki wyniku nie ma, wiersz karty oznacza się jako „do pomiaru”, a zlecenie pomiaru trafia do planu działań. To rzetelniejsze niż wpisanie „ryzyko niskie” bez żadnych danych.

Wybór · Pięć pytań

Jak wybrać metodę dla firmy

Przy wyborze metody pomaga kilka pytań:

  • 01

    Czy metoda jest zrozumiała dla osób, które biorą udział w ocenie? Ocenę konsultuje się z pracownikami (art. 237¹¹ᵃ KP), więc pracownicy powinni rozumieć, skąd bierze się wynik.

  • 02

    Czy daje powtarzalne wyniki? Dwie osoby oceniające to samo zagrożenie powinny dojść do podobnego wyniku. Pomagają w tym opisy stopni z przykładami.

  • 03

    Czy obejmuje wszystkie zagrożenia? Także psychospołeczne, ergonomiczne i związane z organizacją pracy, np. stres w pracy czy prace powtarzalne.

  • 04

    Czy wykorzystuje pomiary? Dla czynników mierzalnych metoda powinna przewidywać porównanie z wartościami NDS i NDN.

  • 05

    Czy prowadzi do decyzji? Wynik ma wskazywać, co jest dopuszczalne, a co wymaga działań i w jakiej kolejności.

Dla firmy zatrudniającej kilka lub kilkanaście osób w handlu, gastronomii, usługach czy biurze trzystopniowa macierz jest zwykle wygodnym wyborem. Różne sposoby przygotowania oceny zestawia narzędzie Porównanie sposobów oceny ryzyka, a pełny przebieg oceny opisuje poradnik Jak przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego.

Więcej na ten temat

Warto przeczytać

Zobacz też: Wszystkie poradniki

Pytania i odpowiedzi

Pytania i odpowiedzi

Czy można stosować różne metody dla różnych zagrożeń?

Tak. Częste jest połączenie macierzy dla większości zagrożeń z oceną na podstawie pomiarów dla czynników mierzalnych. W dokumentacji trzeba opisać, którą metodę zastosowano do czego, a wyniki powinny dać się porównać przy ustalaniu kolejności działań.

Czy przepisy określają, ile stopni powinna mieć skala ryzyka?

Nie. Przepisy nie narzucają ani metody, ani liczby stopni. Skala trzystopniowa jest prosta i czytelna; pięciostopniowa pozwala dokładniej różnicować zagrożenia, ale wymaga staranniejszych opisów stopni, żeby oceny były powtarzalne.

Kto wykonuje pomiary hałasu czy pyłów?

Pomiary zleca pracodawca, który ponosi ich koszt (art. 227 KP). Wykonuje je laboratorium, w trybie określonym w rozporządzeniu w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Wyniki przechowuje się i udostępnia pracownikom, a w ocenie ryzyka porównuje z wartościami NDS lub NDN.

Co oznacza „do pomiaru” w karcie oceny ryzyka?

To oznaczenie czynnika mierzalnego, dla którego firma nie ma jeszcze wyniku pomiaru. Poziom ryzyka jest wtedy szacunkiem opartym na stosowanych środkach, a dokumentacja wskazuje pomiar do wykonania. Po otrzymaniu wyniku ocenę tego czynnika się aktualizuje.

Czy stres w pracy ocenia się osobną metodą?

Przepisy nie wymagają osobnej metody. Zagrożenia psychospołeczne, takie jak przeciążenie pracą, konflikty czy agresja klientów, można ocenić tą samą macierzą, pod warunkiem że opis źródła zagrożenia i stosowanych środków jest konkretny.

Źródła

Przepisy i źródła

Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.

Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.

Czas na ocenę ryzyka?

Dokumentacja oceny ryzyka zawodowego jeszcze dziś.

249 zł netto (298,80 zł brutto), płatność jednorazowa, bez abonamentu. Zwrot pieniędzy w ciągu 30 dni. Płatność dopiero po obejrzeniu podglądu dokumentu.

Zacznij ocenę ryzyka, 249 zł nettoZobacz przykładową dokumentację