- Rozróżnia się drgania działające przez kończyny górne, od narzędzi trzymanych w rękach, i drgania o działaniu ogólnym, przenoszone przez siedzisko lub podłogę.
- Najwyższe dopuszczalne natężenia drgań, osobno dla obu rodzajów, określa rozporządzenie w sprawie NDS i NDN.
- Narażenie zależy od poziomu drgań narzędzia i od czasu, w którym narzędzie faktycznie pracuje w ciągu dnia.
- Pierwsze środki to dobór narzędzi o niższych drganiach, ich konserwacja i ograniczenie czasu pracy; rękawice antywibracyjne są tylko uzupełnieniem.
- Zespół wibracyjny znajduje się w wykazie chorób zawodowych.
Czym są drgania i gdzie występują
Drgania mechaniczne przenoszą się na człowieka na dwa sposoby, o różnych skutkach.
- 01
Drgania działające przez kończyny górne pochodzą od narzędzi trzymanych w rękach: młotów i wiertarek udarowych, szlifierek, kluczy pneumatycznych, polerek. Przy długotrwałym narażeniu uszkadzają naczynia krwionośne, nerwy, mięśnie i stawy dłoni i ramion. Typowe objawy to drętwienie i mrowienie palców, osłabienie chwytu oraz napadowe blednięcie palców pod wpływem zimna. Taki zespół objawów nazywa się zespołem wibracyjnym.
- 02
Drgania o działaniu ogólnym przenoszą się przez siedzisko lub podłogę: w wózku widłowym, w samochodzie dostawczym, w ciężarówce, na platformie maszyny. Obciążają przede wszystkim kręgosłup, zwłaszcza odcinek lędźwiowy, a skutki nasilają się przy złej nawierzchni i długim siedzeniu.
Zimno, wilgoć, silny uchwyt narzędzia i niewygodna pozycja nasilają skutki drgań.
- Branża
Remonty i wykończenia
Typowe źródła: młoty udarowe, wiertarki udarowe, szlifierki do ścian i betonu, przecinarki, mieszadła
Rodzaj drgań: przez kończyny górne, często znaczne
- Branża
Warsztat samochodowy
Typowe źródła: klucze pneumatyczne udarowe, szlifierki, polerki, przecinaki pneumatyczne
Rodzaj drgań: przez kończyny górne
- Branża
Magazyn i transport
Typowe źródła: wózki widłowe na nierównej posadzce, samochody dostawcze i ciężarowe
Rodzaj drgań: o działaniu ogólnym
- Branża
Firma sprzątająca
Typowe źródła: szorowarki, polerki do podłóg, myjki ciśnieniowe
Rodzaj drgań: przez kończyny górne, zwykle umiarkowane
- Branża
Piekarnia, sklep mięsny i rybny
Typowe źródła: niektóre maszyny i narzędzia ręczne używane przez krótki czas
Rodzaj drgań: zwykle niewielkie
- Branża
Restauracja, sklep, salon, biuro, apteka
Typowe źródła: drobne urządzenia elektryczne
Rodzaj drgań: zwykle pomijalne; wystarczy krótka adnotacja
Co mówią przepisy
Drgania mechaniczne są czynnikiem szkodliwym i podlegają ocenie ryzyka zawodowego na każdym stanowisku, na którym występują (art. 226 KP). Kodeks pracy wymaga też, by maszyny i inne urządzenia techniczne chroniły pracownika m.in. przed działaniem drgań mechanicznych (art. 215).
- 01
Wartości dopuszczalne
Rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy określa NDN osobno dla drgań działających przez kończyny górne i dla drgań o działaniu ogólnym.
- 02
Obowiązki przy narażeniu
Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne określa progi działania i obowiązki pracodawcy, m.in. ograniczanie drgań, informowanie i szkolenie pracowników oraz program działań technicznych i organizacyjnych, gdy narażenie przekracza wartości określone w przepisach.
- 03
Badania i pomiary
Art. 227 KP i rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (pomiary na koszt pracodawcy, rejestr wyników, udostępnianie ich pracownikom).
- 04
Badania lekarskie
Art. 229 KP; w skierowaniu opisuje się narażenie na drgania.
- 05
Grupy chronione
Wykazy prac wzbronionych kobietom w ciąży i młodocianym obejmują prace w narażeniu na drgania.
- 06
Choroby zawodowe
Zespół wibracyjny jest w wykazie chorób zawodowych.
Jak ocenić drgania: dane producenta, czas pracy, pomiar
- 01
Spis źródeł
Dla każdego stanowiska lista narzędzi i pojazdów, które drgają, oraz czynności, przy których są używane.
- 02
Czas faktycznej pracy
Liczy się czas, w którym narzędzie rzeczywiście pracuje, a nie cała zmiana. Szlifierka włączana co jakiś czas na kilka minut daje zupełnie inne narażenie niż młot udarowy używany przez większość dnia. Najprościej sprawdzić to, obserwując typowy dzień pracy.
- 03
Dane producenta
Instrukcja obsługi narzędzia podaje deklarowaną wartość emisji drgań. To dobry punkt wyjścia do porównania narzędzi, choć w rzeczywistych warunkach drgania bywają większe, zwłaszcza przy zużytym osprzęcie.
- 04
Pomiar
Gdy narzędzia drgające są używane przez dużą część zmiany albo kierowca wózka czy pojazdu spędza w nim większość dnia, potrzebny jest pomiar wykonany przez laboratorium akredytowane. Wynik, podany jako krotność NDN, wpisuje się do rejestru czynników szkodliwych i karty badań i pomiarów.
Ciężkość i prawdopodobieństwo
Zespół wibracyjny i przewlekłe dolegliwości kręgosłupa rozwijają się latami i często nie cofają się całkowicie, dlatego ich ciężkość ocenia się zwykle jako znaczną. Prawdopodobieństwo wynika z pomiaru: wynik poniżej 0,5 NDN oznacza prawdopodobieństwo niskie, od 0,5 do 1 NDN średnie, powyżej NDN wysokie. Bez wyniku pomiaru prawdopodobieństwo szacuje się na podstawie czasu pracy i stosowanych środków, a zagrożenie otrzymuje oznaczenie „do pomiaru”. Tam, gdzie drgań praktycznie nie ma, wystarczy krótka adnotacja w karcie.
Typowe środki
- 01
Dobór sprzętu
Przy zakupie porównanie deklarowanych wartości drgań; narzędzia z uchwytami antywibracyjnymi; wózki z amortyzowanym fotelem i ogumieniem dobranym do posadzki.
- 02
Konserwacja
Ostre tarcze i wiertła, wyważone elementy obrotowe, sprawne uchwyty, wymiana zużytych amortyzatorów i foteli. Tępe narzędzie wymaga mocniejszego docisku, a to zwiększa przenoszenie drgań.
- 03
Organizacja pracy
Ograniczenie czasu pracy narzędziem udarowym, rotacja zadań, przerwy, rozłożenie prac o najsilniejszych drganiach na kilka dni lub kilka osób. W magazynie: równa posadzka, naprawa progów i ubytków, ograniczenie prędkości wózków.
- 04
Warunki
Przy pracy w zimnie ciepłe rękawice, sucha odzież i ogrzewane miejsce na przerwy, bo zimno nasila objawy zespołu wibracyjnego.
- 05
Szkolenie
Jak trzymać narzędzie bez nadmiernego zaciskania dłoni, jak rozpoznać pierwsze objawy i zgłosić je lekarzowi.
- 06
Środki ochrony indywidualnej
Rękawice antywibracyjne mogą tłumić część drgań i chronią dłonie przed zimnem, ale same nie rozwiązują problemu.
Badania lekarskie i objawy do zgłaszania
Pracownik narażony na drgania przechodzi badania wstępne, okresowe i kontrolne (art. 229 KP). Skierowanie opisuje rodzaj drgań, czas narażenia i wyniki pomiarów, jeśli są; na tej podstawie lekarz medycyny pracy ustala zakres i częstotliwość badań. Warto zachęcać pracowników, by drętwienie, mrowienie lub blednięcie palców zgłaszali od razu, a nie dopiero przy kolejnym badaniu okresowym: wcześnie zauważone objawy pozwalają szybciej zmienić organizację pracy.
Kobietom w ciąży i młodocianym nie powierza się prac wymienionych w wykazach prac im wzbronionych, w tym prac w narażeniu na drgania. Zanim takiej osobie powierzy się pracę z narzędziami udarowymi albo prowadzenie wózka, trzeba sprawdzić odpowiedni wykaz.
Jak drgania trafiają do dokumentacji
W karcie oceny ryzyka drgania mechaniczne wpisuje się przy stanowiskach, na których występują: źródło (np. „młot udarowy, szlifierka do betonu” albo „fotel wózka widłowego, nierówna posadzka”), możliwe skutki (zespół wibracyjny, dolegliwości kręgosłupa), stosowane środki, ciężkość, prawdopodobieństwo i poziom ryzyka. Gdy brakuje pomiaru, wiersz ma oznaczenie „do pomiaru”, a pomiar trafia do załącznika z listą pomiarów do wykonania.
W planie działań wpisuje się konkretne kroki z osobą odpowiedzialną i terminem, np. wymianę narzędzia o najsilniejszych drganiach przy najbliższym zakupie, naprawę posadzki w magazynie albo zlecenie pomiaru. Dokumentacja przygotowana w serwisie jest oszacowaniem wstępnym: pracodawca sprawdza ją, uzupełnia o wyniki pomiarów i zatwierdza. Pomiary drgań często zleca się razem z pomiarami hałasu, a o tym, kiedy dolegliwości mogą zostać uznane za chorobę zawodową, mówi poradnik o chorobach zawodowych.
Warto przeczytać
- ZagrożenieHałas w pracy: ocena ryzyka, pomiary i ochrona słuchu
- ZagrożenieMaszyny i narzędzia: osłony, instrukcje i bezpieczna obsługa
- PoradnikChoroby zawodowe: czym są, kto je zgłasza i jak im zapobiegać
- BranżaRemonty i wykończenia
- StronaOperator wózka widłowego
- StronaMechanik samochodowy
- BranżaWarsztat samochodowy
- BranżaMagazyn i transport
- BranżaFirma sprzątająca
Zobacz też: Wszystkie zagrożenia
Pytania i odpowiedzi
Czy wkrętarka akumulatorowa też powoduje narażenie na drgania?
W niewielkim stopniu. Drgania zwykłej wkrętarki są małe, a czas jej pracy krótki, więc w karcie oceny ryzyka wystarczy zwykle krótka adnotacja. Inaczej jest z wiertarkami i młotami udarowymi oraz szlifierkami używanymi przez dużą część dnia.
Czy kierowca samochodu dostawczego jest narażony na drgania?
Tak, na drgania o działaniu ogólnym, przenoszone przez fotel. Ich poziom zależy od pojazdu, fotela, stanu dróg i czasu jazdy. Przy wielogodzinnej codziennej jeździe warto rozważyć pomiar, a w ocenie uwzględnić też przerwy i stan foteli.
Czy rękawice antywibracyjne wystarczą?
Nie. Tłumią tylko część drgań, a ich skuteczność zależy od rodzaju narzędzia. Najpierw dobiera się narzędzia o niższych drganiach, dba o ich stan i ogranicza czas pracy; rękawice są uzupełnieniem, przydatnym także dlatego, że chronią dłonie przed zimnem.
Kto mierzy drgania?
Laboratorium akredytowane w zakresie pomiarów drgań mechanicznych w środowisku pracy. Wynik, podany jako krotność NDN, pracodawca wpisuje do rejestru czynników szkodliwych i karty badań i pomiarów oraz udostępnia pracownikom (art. 227 KP).
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.