Choroby zawodowe: czym są, kto je zgłasza i jak im zapobiegać

Kodeks pracy uznaje za chorobę zawodową chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy, czyli narażeniem zawodowym. Wykaz jest załącznikiem do rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych.

Muszą więc zajść dwa warunki: choroba jest w wykazie i ma związek z narażeniem w pracy. Choroba spoza wykazu, nawet jeśli praca miała na nią wpływ, nie jest chorobą zawodową w rozumieniu przepisów.

Chorobę zawodową można rozpoznać w czasie pracy w narażeniu albo po jej zakończeniu, jeśli udokumentowane objawy wystąpiły w okresie, który wykaz podaje dla danej choroby.

Wypadek przy pracy to zdarzenie nagłe; choroba zawodowa jest skutkiem narażenia rozłożonego w czasie. Zasady postępowania po wypadku opisuje poradnik wypadek przy pracy.

Wykaz chorób zawodowych obejmuje grupy chorób, między innymi:

• choroby skóry, na przykład alergiczne kontaktowe zapalenie skóry i kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia;
• astmę oskrzelową i alergiczny nieżyt nosa;
• trwały odbiorczy ubytek słuchu spowodowany hałasem;
• przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy;
• przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy, na przykład zespół cieśni w obrębie nadgarstka;
• zespół wibracyjny;
• choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa;
• pylice płuc, zatrucia oraz nowotwory złośliwe wywołane czynnikami rakotwórczymi.

Przy każdej pozycji wykaz podaje okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów po zakończeniu pracy w narażeniu pozwala jeszcze rozpoznać chorobę jako zawodową.

Choroby zawodowe nie dotyczą tylko przemysłu. W małych firmach typowe sytuacje to:

• 01

  Salon fryzjerski i kosmetyczny

  Zmiany skórne na dłoniach po latach pracy z farbami, rozjaśniaczami, szamponami i w wilgoci, a także objawy ze strony dróg oddechowych.

• 02

  Piekarnia i cukiernia

  Astma i nieżyt nosa związane z pyłem mąki.

• 03

  Warsztat samochodowy i remonty

  Ubytek słuchu przy głośnych narzędziach, zmiany skórne po olejach i rozpuszczalnikach, zespół wibracyjny przy narzędziach udarowych.

• 04

  Sklep mięsny, praca przy kasie i przy taśmie

  Dolegliwości nadgarstków i rąk przy pracy powtarzalnej.

• 05

  Firma sprzątająca

  Zmiany skórne i objawy oddechowe po środkach czyszczących i dezynfekujących.

• 06

  Apteka i inne miejsca pracy z bliskim kontaktem z klientami

  Choroby zakaźne, jeśli narażenie wynika z pracy.

To, czy w konkretnym przypadku chodzi o chorobę zawodową, rozstrzyga postępowanie opisane niżej. Pracodawca ma jednak wpływ na to, czy do choroby w ogóle dojdzie.

Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy. Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek niezwłocznego zgłoszenia każdego przypadku podejrzenia choroby zawodowej (art. 235 § 1 KP). Ten sam obowiązek ma lekarz jednostki właściwej do rozpoznawania chorób zawodowych, a każdy lekarz, który podejrzewa chorobę zawodową u pacjenta, kieruje go na badania w celu wydania orzeczenia. Podejrzenie może zgłosić także pracownik lub były pracownik; pracownik zatrudniony robi to za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną.

Zgłoszenia dokonuje się na urzędowym formularzu. Pracodawca prowadzi też rejestr stwierdzonych chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby.

Zgłoszenie podejrzenia nie przesądza, że choroba jest zawodowa: uruchamia postępowanie, w którym ustala się fakty. Warto od razu przygotować dokumenty, o które zwykle prosi inspektor: dokumentację oceny ryzyka stanowiska, wyniki pomiarów czynników szkodliwych, karty charakterystyki stosowanych produktów, historię szkoleń i skierowań na badania pracownika.

• 01

  Wszczęcie

  Państwowy inspektor sanitarny wszczyna postępowanie i kieruje pracownika na badania do jednostki orzeczniczej, na przykład poradni lub kliniki chorób zawodowych.

• 02

  Ocena narażenia zawodowego

  Inspektor sanitarny sporządza kartę oceny narażenia zawodowego na podstawie dokumentacji pracodawcy, takiej jak ocena ryzyka zawodowego, opis stanowiska, wyniki pomiarów czynników szkodliwych i karty charakterystyki, a w razie wątpliwości ocenia warunki pracy bezpośrednio u pracodawcy.

• 03

  Orzeczenie lekarskie

  Lekarz jednostki orzeczniczej rozpoznaje chorobę zawodową albo stwierdza brak podstaw do jej rozpoznania. Pracownik, który się z nim nie zgadza, może w ciągu 14 dni wystąpić o ponowne badanie w jednostce orzeczniczej II stopnia.

• 04

  Decyzja

  Państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia. Decyzję otrzymują między innymi pracodawca i, na swój wniosek, pracownik.

Świadczenia z tytułu choroby zawodowej przyznaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie przepisów o ubezpieczeniu wypadkowym.

Rzetelna dokumentacja oceny ryzyka i wyniki pomiarów są w tym postępowaniu podstawą oceny narażenia.

Gdy choroba zawodowa zostanie stwierdzona, Kodeks pracy wymaga, by pracodawca:

• ustalił przyczyny powstania choroby oraz charakter i rozmiar zagrożenia, w porozumieniu z inspektorem sanitarnym;
• niezwłocznie przystąpił do usunięcia czynników, które spowodowały chorobę, i zastosował inne niezbędne środki zapobiegawcze;
• zapewnił realizację zaleceń lekarskich.

Jeśli lekarz stwierdzi u pracownika objawy wskazujące na powstawanie choroby zawodowej, pracodawca na podstawie orzeczenia lekarskiego przenosi go do innej pracy, w której nie jest narażony na czynnik wywołujący te objawy, w terminie i na czas określony w orzeczeniu (art. 230 KP).

Przegląda się też ocenę ryzyka zawodowego stanowiska i plan działań. Jeśli choroba dotknęła jedną osobę, inne osoby na tym samym stanowisku mogą być narażone tak samo.

Kodeks pracy wymaga, by pracodawca stosował środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z pracą. Utrzymuje w sprawności urządzenia ograniczające czynniki szkodliwe, na przykład wentylację i odciągi, przeprowadza na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych, rejestruje i przechowuje ich wyniki i udostępnia je pracownikom (art. 227 KP). Do tego dochodzą badania profilaktyczne pracowników (art. 229 KP): lekarz, który zna warunki pracy ze skierowania, może wcześnie zauważyć pierwsze objawy.

W praktyce:

• w ocenie ryzyka nie pomija się czynników działających powoli: hałasu, pyłów, substancji uczulających, pracy powtarzalnej, dźwigania;
• czynniki mierzalne oznacza się jako „do pomiaru”, dopóki nie ma wyników;
• w skierowaniach na badania wpisuje się wszystkie czynniki szkodliwe i uciążliwe z oceny ryzyka;
• sygnały od pracowników, takie jak zmiany skórne, kaszel czy bóle nadgarstków, traktuje się jako powód do przeglądu oceny.

Więcej w opisach zagrożeń hałas i prace powtarzalne oraz w poradniku badania lekarskie pracowników.

• PoradnikWypadek przy pracy: co zrobić krok po kroku
• PoradnikBadania lekarskie pracowników: wstępne, okresowe i kontrolne
• ZagrożenieHałas w pracy: ocena ryzyka, pomiary i ochrona słuchu
• ZagrożenieRuchy powtarzalne i wymuszona pozycja: dłonie, nadgarstki, barki
• BranżaSalon fryzjerski i kosmetyczny
• StronaPiekarz
• BranżaPiekarnia i cukiernia
• BranżaWarsztat samochodowy
• BranżaRemonty i wykończenia
• BranżaFirma sprzątająca

Zobacz też: Wszystkie poradniki

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)

Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.

Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.