Ręczne prace transportowe: dźwiganie, pchanie, przenoszenie

Ręczne prace transportowe to nie tylko podnoszenie. Należą do nich także opuszczanie, przenoszenie, pchanie, ciągnięcie, przetaczanie, przesuwanie i podtrzymywanie ładunku przez jednego lub kilku pracowników. Przeciążenie grozi urazami kręgosłupa, naciągnięciem mięśni, bólem barków i kolan, a upuszczony ładunek urazem stóp i dłoni. Skutki często narastają latami.

W małej firmie przenoszenie ciężarów rzadko jest głównym zadaniem, ale pojawia się codziennie: przy dostawach, sprzątaniu, przestawianiu wyposażenia. Dlatego łatwo je pominąć w ocenie, choć dotyczy niemal każdego stanowiska.

• Branża

  Magazyn i transport

  Typowe sytuacje: rozładunek, kompletacja, paczki, wnoszenie towaru u odbiorcy, także po schodach

• Branża

  Sklep, sklep spożywczy

  Typowe sytuacje: dostawy skrzynek z napojami i zgrzewek wody, wykładanie towaru, kartony

• Branża

  Sklep mięsny i rybny

  Typowe sytuacje: ćwierćtusze i duże elementy mięsa, skrzynie z rybami i lodem

• Branża

  Piekarnia i cukiernia

  Typowe sytuacje: worki z mąką i cukrem, blachy, kosze z pieczywem, dzieże

• Branża

  Restauracja i bar

  Typowe sytuacje: beczki z piwem, skrzynki, duże garnki, zakupy

• Branża

  Warsztat samochodowy

  Typowe sytuacje: koła i opony, akumulatory, ciężkie podzespoły

• Branża

  Firma sprzątająca

  Typowe sytuacje: wiadra z wodą, maszyny czyszczące, worki z odpadami

• Branża

  Remonty i wykończenia

  Typowe sytuacje: worki z klejem i zaprawą, płyty gipsowo-kartonowe, płytki, wnoszenie na piętra

• Branża

  Apteka

  Typowe sytuacje: kartony z dostawą

• Branża

  Biuro, biuro nieruchomości, salon

  Typowe sytuacje: ryzy papieru, archiwum, dostawy kosmetyków: zwykle niewielkie obciążenie

Podstawą jest rozporządzenie z 14 marca 2000 r. w sprawie BHP przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym. Określa ono m.in.:

• dopuszczalną masę ładunków przenoszonych ręcznie przez jednego pracownika, osobno dla pracy stałej i pracy dorywczej;
• zasady przenoszenia zespołowego oraz przemieszczania ładunków po schodach, pochylniach i na wózkach;
• obowiązek takiej organizacji pracy, by ręczne przemieszczanie ładunków ograniczać, m.in. przez sprzęt pomocniczy i mechanizację;
• dopuszczalne obciążenie pracownika wysiłkiem fizycznym.

Dla kobiet w ciąży i karmiących dziecko piersią obowiązują niższe limity, określone w wykazie prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla ich zdrowia (art. 176 Kodeksu pracy), a dla młodocianych w wykazie prac im wzbronionych (art. 204 Kodeksu pracy). Pracownik przechodzi instruktaż stanowiskowy (art. 237³ Kodeksu pracy), który obejmuje także bezpieczne przemieszczanie ładunków, a w skierowaniu na badania lekarskie pracodawca opisuje ręczne przenoszenie ciężarów.

Limit masy to granica, a nie cel: ocena ryzyka może wykazać, że przy częstym podnoszeniu, skręcie tułowia czy wnoszeniu po schodach bezpieczna masa jest niższa.

Najprościej zacząć od listy czynności na każdym stanowisku: co się przenosi, ile to waży, jak często, na jaką odległość i w jakiej pozycji. Dla każdej czynności sprawdza się:

• 01

  Ładunek

  Masa, wymiary, uchwyty, stabilność (płyny, towary sypkie), ostre krawędzie, temperatura.

• 02

  Ruch

  Podnoszenie z podłogi lub powyżej ramion, skręt i pochylenie tułowia, sięganie daleko od ciała.

• 03

  Częstotliwość i czas

  Ile razy na godzinę i przez ile godzin w ciągu zmiany.

• 04

  Otoczenie

  Schody, progi, śliska posadzka, ciasne przejścia, mróz lub upał.

• 05

  Pracownika

  Doświadczenie, stan zdrowia, ciąża, wiek.

Przeciążenie kręgosłupa czy uraz przy upuszczeniu ładunku to zwykle skutek znaczny; przy lekkich i rzadkich czynnościach niewielki. Prawdopodobieństwo rośnie z masą, częstotliwością i odległością, a maleje, gdy są wózki, odpowiednie regały i praca zespołowa. Przy pracach bardzo ciężkich lub częstych warto zlecić szczegółową analizę obciążenia, na przykład osobie wykonującej zadania służby BHP.

Przykład

W sklepie spożywczym dostawa napojów przychodzi kilka razy w tygodniu. Sprzedawca zdejmuje zgrzewki z palety stojącej przed wejściem, przenosi je przez cały sklep i układa na najniższej półce. Ocena wskazuje trzy problemy: podnoszenie z poziomu podłogi, odległość i powtarzalność. Wózek platformowy, paleta dostarczana od razu na zaplecze i półka na wysokości pasa zmniejszają obciążenie bardziej niż jakiekolwiek szkolenie.

• 01

  Mniej dźwigania

  • wózki paletowe i platformowe, wózki do beczek i skrzynek, podnośniki do kół, przenośniki rolkowe;
  • dostawy na palecie wprost na zaplecze, zamiast przenoszenia po jednym kartonie;
  • ciężkie towary składowane na wysokości między kolanami a ramionami, lekkie wyżej i niżej;
  • mniejsze lub lżejsze opakowania, jeżeli dostawca je oferuje.
• 02

  Organizacja

  • przenoszenie zespołowe ładunków ciężkich, dużych lub nieporęcznych;
  • przerwy i rotacja między zadaniami o różnym obciążeniu;
  • krótkie, równe i wolne od progów drogi transportowe; drzwi, które da się otworzyć bez odkładania ładunku.
• 03

  Szkolenie

  Ocenić ładunek przed podniesieniem; podnosić blisko ciała, z ugiętymi kolanami i prostymi plecami, bez skrętu tułowia; zmieniać kierunek krokami; prosić o pomoc i używać sprzętu. Samo szkolenie, bez sprzętu i zmian w organizacji, to za mało.

• 04

  Środki ochrony indywidualnej

  Rękawice poprawiające chwyt i chroniące przed krawędziami, obuwie ochronne z podnoskiem przy ciężkich ładunkach (art. 237⁶ Kodeksu pracy).

Kobietom w ciąży i karmiącym dziecko piersią oraz młodocianym nie wolno powierzać prac wymienionych w wykazach wydanych na podstawie art. 176 i art. 204 Kodeksu pracy, a ręczne przenoszenie ciężarów jest w nich ograniczone niższymi masami. Gdy pracownica informuje o ciąży, przegląda się jej zadania: rozładunek dostaw, wnoszenie skrzynek czy worków zwykle trzeba przekazać innym osobom albo wykonywać sprzętem. Podobnie przy zatrudnianiu młodocianych, na przykład w celu przygotowania zawodowego w piekarni czy warsztacie.

Po dłuższym zwolnieniu lekarskim pracownik przechodzi badania kontrolne; zalecenia lekarza uwzględnia się przy przydziale zadań. Więcej w poradniku o badaniach lekarskich pracowników.

Ręczne przenoszenie ciężarów pojawia się w karcie oceny ryzyka stanowisk, których dotyczy: zagrożenie (np. „ręczny rozładunek skrzynek z napojami”), źródło, możliwe skutki, stosowane środki, ciężkość, prawdopodobieństwo, poziom ryzyka i dopuszczalność. Środki, których brakuje, na przykład wózek paletowy albo zmiana sposobu dostaw, trafiają do planu działań z osobą odpowiedzialną i terminem.

Gdy w firmie pracują młodociani albo pracownice w ciąży lub karmiące, dokumentacja przypomina, że przy przydziale zadań należy uwzględnić wykazy prac wzbronionych tym osobom (art. 176 i art. 204 Kodeksu pracy). Ruchy powtarzalne i wymuszona pozycja to pokrewne zagrożenie, opisane na stronie o pracach powtarzalnych.

• ZagrożenieRuchy powtarzalne i wymuszona pozycja: dłonie, nadgarstki, barki
• BranżaMagazyn i transport
• BranżaSklep spożywczy
• BranżaPiekarnia i cukiernia
• StronaMagazynier
• PoradnikSzkolenia BHP: instruktaż ogólny, stanowiskowy i szkolenia okresowe
• BranżaSklep
• BranżaSklep mięsny i rybny
• BranżaRestauracja i bar
• BranżaWarsztat samochodowy
• BranżaFirma sprzątająca
• BranżaRemonty i wykończenia

Zobacz też: Wszystkie zagrożenia

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (dostęp: 4 listopada 2026)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (dostęp: 4 listopada 2026)
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)

Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.

Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.