- Ruchy powtarzalne i wymuszona pozycja ciała obciążają układ mięśniowo-szkieletowy i ocenia się je na każdym stanowisku, na którym te same czynności wypełniają dużą część zmiany.
- Kodeks pracy wymaga, by maszyny i urządzenia uwzględniały zasady ergonomii (art. 215), a rozporządzenie o ręcznych pracach transportowych obejmuje także inne prace związane z wysiłkiem fizycznym.
- W ocenie liczą się powtarzalność, siła, pozycja rąk i tułowia, czas trwania i przerwy; zwykle nie wymaga to pomiarów.
- Najwięcej dają lepsze narzędzia, dopasowane stanowisko, rotacja zadań i przerwy, a nie same ćwiczenia czy opaski.
- Przewlekłe choroby układu ruchu i obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy, np. zespół cieśni w obrębie nadgarstka, są w wykazie chorób zawodowych.
Czym jest to zagrożenie i gdzie występuje
Chodzi o obciążenie mięśni, ścięgien, stawów i nerwów, które nie wynika z jednego dużego wysiłku, lecz z powtarzania tych samych ruchów albo z długiego utrzymywania niewygodnej pozycji: zgiętego nadgarstka, rąk uniesionych nad barki, pochylonej szyi, pracy w klęku. Skutki narastają powoli: najpierw ból i sztywność, potem stany zapalne ścięgien, zapalenie nadkłykcia („łokieć tenisisty”), zespół cieśni w obrębie nadgarstka z drętwieniem palców, przewlekłe bóle barku i karku. Ryzyko rośnie, gdy do powtarzalności dochodzi siła (mocny chwyt, docisk), zimno, drgania albo brak przerw.
- Branża
Restauracja i bar
Stanowiska: kucharz, pomoc kuchenna, barman
Typowe czynności: krojenie, obieranie, mieszanie, nalewanie, noszenie talerzy na przedramieniu
- Branża
Salon fryzjerski i kosmetyczny
Stanowiska: fryzjer, stylistka paznokci, kosmetyczka
Typowe czynności: praca nożyczkami i suszarką z uniesionymi rękami, precyzyjne ruchy dłoni przy pochylonej głowie
- Branża
Sklep i sklep spożywczy
Stanowiska: kasjer, sprzedawca
Typowe czynności: skanowanie i przesuwanie towarów, wykładanie towaru na półki
- Branża
Sklep mięsny i rybny
Stanowiska: rzeźnik wykrawacz, sprzedawca ryb
Typowe czynności: cięcie nożem z dużą siłą, często w chłodzie
- Branża
Piekarnia i cukiernia
Stanowiska: piekarz, cukiernik
Typowe czynności: formowanie ciasta, dekorowanie, pakowanie
- Branża
Biuro, biuro nieruchomości, apteka
Stanowiska: pracownik biurowy, księgowy, farmaceuta
Typowe czynności: praca z klawiaturą i myszą, wydawanie leków
- Branża
Warsztat samochodowy
Stanowiska: mechanik
Typowe czynności: praca z rękami nad głową pod podnośnikiem, dokręcanie, pochylenie nad komorą silnika
- Branża
Firma sprzątająca
Stanowiska: sprzątaczka
Typowe czynności: mycie podłóg mopem, wycieranie powierzchni, praca nad głową
- Branża
Magazyn i transport
Stanowiska: magazynier
Typowe czynności: kompletacja zamówień, skanowanie, owijanie palet
- Branża
Remonty i wykończenia
Stanowiska: malarz, glazurnik
Typowe czynności: malowanie wałkiem nad głową, praca w klęku, fugowanie
Co mówią przepisy
W polskich przepisach nie ma osobnego aktu o ruchach powtarzalnych. Obowiązki wynikają z kilku źródeł.
- 01
Art. 226 KP
Ocena ryzyka obejmuje wszystkie zagrożenia na stanowisku, także obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego.
- 02
Art. 215 KP
Maszyny i inne urządzenia techniczne mają uwzględniać zasady ergonomii.
- 03
Rozporządzenie w sprawie BHP przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym
Jak wskazuje jego tytuł, dotyczy nie tylko dźwigania, lecz także innych prac obciążających organizm; więcej w opisie zagrożenia ręczne prace transportowe.
- 04
Ogólne przepisy BHP
Stanowiska pracy urządza się stosownie do rodzaju wykonywanych czynności i do psychofizycznych właściwości pracowników.
- 05
Praca z klawiaturą i myszą
Dodatkowe wymagania ma rozporządzenie o stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe; więcej w opisie zagrożenia praca przy monitorze.
- 06
Kobiety w ciąży
Wykaz prac im wzbronionych ogranicza m.in. pracę w pozycji wymuszonej i długotrwałą pracę w pozycji stojącej.
Wykaz chorób zawodowych obejmuje przewlekłe choroby układu ruchu oraz obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy, np. przewlekłe zapalenie ścięgna i jego pochewki, przewlekłe zapalenie nadkłykcia kości ramiennej i zespół cieśni w obrębie nadgarstka.
Jak ocenić: obserwacja i rozmowa
Do oceny w małej firmie zwykle nie są potrzebne pomiary ani specjalistyczne metody. Wystarczy uważna obserwacja typowego dnia pracy i rozmowa z pracownikami, którzy najlepiej wiedzą, co ich boli i kiedy.
Dla każdego stanowiska warto odpowiedzieć na kilka pytań:
- 01
Powtarzalność
Czy te same ruchy powtarzają się przez dużą część zmiany, w krótkich cyklach?
- 02
Siła
Czy czynność wymaga mocnego chwytu, docisku, cięcia twardego materiału?
- 03
Pozycja
Czy nadgarstki są zgięte, ręce uniesione powyżej barków, tułów lub szyja pochylone, kolana na podłodze?
- 04
Czas i przerwy
Ile godzin dziennie trwa taka praca, czy są przerwy i zmiana zajęć?
- 05
Czynniki dodatkowe
Chłód, drgania, rękawice utrudniające chwyt, tępe narzędzia, pośpiech.
- 06
Sygnały
Czy pracownicy zgłaszają bóle i drętwienie, czy były z tego powodu zwolnienia lekarskie?
Ciężkość przewlekłych chorób układu ruchu ocenia się zwykle jako znaczną: wymagają leczenia i mogą wyłączyć pracownika z pracy na dłużej. Prawdopodobieństwo jest wysokie, gdy kilka czynników z punktów 1–4 występuje jednocześnie, a środków brakuje; spada wraz z rotacją, przerwami i lepszymi narzędziami. Specjalistyczną analizę ergonomiczną warto zlecić, gdy dolegliwości powtarzają się mimo wprowadzonych zmian.
Konsultacje z pracownikami w sprawie oceny ryzyka są obowiązkowe (art. 237¹¹ᵃ KP), a przy tym zagrożeniu szczególnie przydatne: to pracownicy pierwsi odczuwają przeciążenie.
Typowe środki
- 01
Narzędzia
Ostre noże i regularne ostrzenie (tępy nóż wymaga dużo większej siły), nożyczki i szczotki o ergonomicznych uchwytach, lekkie suszarki, mopy i wałki na przedłużkach, skanery ręczne przy kasie.
- 02
Stanowisko
Blaty i stoły na wysokości dopasowanej do rodzaju pracy i wzrostu pracownika, regulowane fotele fryzjerskie i taborety, podesty, maty dla osób pracujących na stojąco, nakolanniki dla glazurników.
- 03
Organizacja
Rotacja zadań w ciągu zmiany (kasa, półki, obsługa klienta), krótkie przerwy, rozłożenie najbardziej obciążających prac, tempo dostosowane do ludzi, a nie odwrotnie.
- 04
Szkolenie
W ramach instruktażu stanowiskowego technika pracy, ostrzenie noży, ustawianie stanowiska, wczesne zgłaszanie dolegliwości.
- 05
Opieka medyczna
Badania okresowe z informacją o obciążeniu w skierowaniu; konsultacja z lekarzem medycyny pracy, gdy dolegliwości się powtarzają.
Ćwiczenia rozciągające czy opaski na nadgarstki mogą pomagać, ale nie usuwają przyczyny: najpierw zmienia się sposób pracy, a dopiero potem dodatkowo chroni się człowieka.
Jak to zagrożenie trafia do dokumentacji
W karcie oceny ryzyka ruchy powtarzalne i wymuszoną pozycję wpisuje się przy stanowiskach, na których występują, z konkretnym źródłem: „cięcie mięsa nożem przez większość zmiany w chłodni”, „skanowanie towarów przy kasie”, „malowanie sufitów wałkiem”. Obok podaje się możliwe skutki, stosowane środki (np. rotację co dwie godziny, ostrzałkę przy stanowisku), ciężkość, prawdopodobieństwo i poziom ryzyka. To zagrożenie nie wymaga pomiaru, więc nie trafia do listy pomiarów do wykonania.
Środki, których jeszcze nie wprowadzono, trafiają do planu działań, np. zakup regulowanego taboretu albo wprowadzenie rotacji, z osobą odpowiedzialną i terminem. Informacja o ryzyku dla pracowników opisuje prostym językiem, na co uważać i jak zgłaszać dolegliwości. Całość jest oszacowaniem wstępnym, które pracodawca sprawdza i zatwierdza. Sposób szacowania opisuje poradnik o metodach oceny ryzyka.
Warto przeczytać
- ZagrożenieRęczne prace transportowe: dźwiganie, pchanie, przenoszenie
- ZagrożeniePraca przy monitorze: stanowisko, przerwy i okulary
- PoradnikChoroby zawodowe: czym są, kto je zgłasza i jak im zapobiegać
- StronaKasjer
- StronaRzeźnik-wykrawacz
- BranżaSalon fryzjerski i kosmetyczny
- BranżaSklep
- BranżaSklep spożywczy
- BranżaSklep mięsny i rybny
- BranżaPiekarnia i cukiernia
- BranżaFirma sprzątająca
Zobacz też: Wszystkie zagrożenia
Pytania i odpowiedzi
Czy ból nadgarstka u kasjerki może być chorobą zawodową?
Może, jeśli odpowiada pozycji z wykazu chorób zawodowych, np. zespołowi cieśni w obrębie nadgarstka wywołanemu sposobem wykonywania pracy. Chorobę zawodową stwierdza w drodze decyzji państwowy inspektor sanitarny, na podstawie orzeczenia lekarskiego wydanego w osobnym postępowaniu. Ocena ryzyka i środki ograniczające obciążenie pomagają takiej sytuacji zapobiec.
Czy do oceny ruchów powtarzalnych potrzebny jest specjalista?
Zwykle nie. W małej firmie wystarczy obserwacja typowego dnia pracy, rozmowa z pracownikami i odpowiedź na kilka pytań o powtarzalność, siłę, pozycję i przerwy. Specjalistyczną analizę ergonomiczną zleca się, gdy dolegliwości powtarzają się mimo wprowadzonych zmian.
Co daje rotacja zadań?
Rotacja zmienia grupy mięśni, które pracują, i pozwala odpocząć tym przeciążonym. Działa, gdy kolejne zadania naprawdę się różnią: kasa i wykładanie towaru to dobra para, dwa stanowiska przy krojeniu już nie.
Czy praca przy komputerze to też ruchy powtarzalne?
Tak, praca z klawiaturą i myszą obciąża dłonie, nadgarstki i barki. Dla pracowników, którzy używają monitora co najmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy, obowiązują dodatkowo przepisy o stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe.
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.