- Niebezpiecznej substancji lub mieszaniny nie wolno stosować bez aktualnego spisu takich substancji i ich kart charakterystyki (art. 221 Kodeksu pracy).
- Karta charakterystyki i etykieta to punkt wyjścia, ale ocena uwzględnia też ilość, częstotliwość, czas i sposób użycia.
- Pracodawca przeprowadza na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych, rejestruje ich wyniki i udostępnia je pracownikom (art. 227 Kodeksu pracy).
- Najskuteczniejszy środek to zamiana na produkt mniej niebezpieczny; rękawice i maski są ostatnią linią ochrony.
- Czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne podlegają osobnym, surowszym zasadom, w tym obowiązkowi prowadzenia rejestrów prac i pracowników (art. 222 Kodeksu pracy).
Czym są substancje niebezpieczne i gdzie występują
Za niebezpieczne uznaje się substancje i mieszaniny sklasyfikowane jako takie według unijnych przepisów o klasyfikacji i oznakowaniu (rozporządzenie CLP): mają na etykiecie piktogramy i zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia. W ocenie ryzyka liczą się jednak także czynniki bez etykiety, takie jak pył mąki, pył drewna, dymy czy spaliny.
Typowe skutki w małych firmach to zapalenie skóry rąk, astma i nieżyt nosa, oparzenia chemiczne skóry i oczu oraz zatrucia gazami powstającymi po zmieszaniu środków, których nie wolno łączyć, na przykład preparatu z chlorem z kwaśnym odkamieniaczem. Wiele produktów jest też łatwopalnych.
- Branża
Restauracja i bar
Typowe substancje: płyny do zmywarek, odtłuszczacze do pieców i grilli, odkamieniacze, wybielacze; dwutlenek węgla z instalacji do nalewania piwa
- Branża
Salon fryzjerski i kosmetyczny
Typowe substancje: farby utleniające, woda utleniona, rozjaśniacze z nadsiarczanami, płyny do trwałej ondulacji, lakiery, aceton, akrylowe produkty do paznokci
- Branża
Sklep, sklep spożywczy, sklep mięsny i rybny
Typowe substancje: środki myjące i dezynfekujące, odkamieniacze
- Branża
Piekarnia i cukiernia
Typowe substancje: pył mąki, polepszacze z enzymami, cukier puder, środki do czyszczenia pieców
- Branża
Apteka
Typowe substancje: substancje do sporządzania leków recepturowych, etanol, środki dezynfekcyjne
- Branża
Warsztat samochodowy
Typowe substancje: oleje, paliwa, płyn hamulcowy, zmywacze, lakiery z izocyjanianami, elektrolit akumulatorów, spaliny
- Branża
Firma sprzątająca
Typowe substancje: koncentraty, środki do udrażniania rur, preparaty dezynfekcyjne
- Branża
Magazyn i transport
Typowe substancje: spaliny wózków, elektrolit przy ładowaniu akumulatorów, uszkodzone opakowania z chemią
- Branża
Remonty i wykończenia
Typowe substancje: farby, lakiery, rozpuszczalniki, kleje, pianki montażowe, cement, pył przy szlifowaniu i cięciu
- Branża
Biuro, biuro nieruchomości
Typowe substancje: środki czystości, toner
Co mówią przepisy
- 01
Art. 221 Kodeksu pracy: nie wolno stosować substancji ani mieszaniny bez oznakowania, które pozwala ją zidentyfikować; nie wolno stosować niebezpiecznej substancji lub mieszaniny bez aktualnego spisu takich substancji i ich kart charakterystyki.
- 02
Art. 222 Kodeksu pracy: przy czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych pracodawca zastępuje je mniej szkodliwymi albo ogranicza narażenie innymi dostępnymi środkami i prowadzi rejestry (o tym niżej).
- 03
Art. 227 Kodeksu pracy: pracodawca stosuje środki zapobiegające chorobom zawodowym, w szczególności przeprowadza na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych, rejestruje i przechowuje ich wyniki oraz udostępnia je pracownikom.
- 04
Rozporządzenie w sprawie NDS i NDN podaje najwyższe dopuszczalne stężenia substancji w powietrzu: średnie ważone dla zmiany roboczej (NDS), chwilowe (NDSCh) i pułapowe (NDSP).
- 05
Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych określa, jak i jak często wykonuje się pomiary.
- 06
Ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach, razem z unijnymi rozporządzeniami REACH i CLP, reguluje klasyfikację, oznakowanie i obowiązki dostawców.
Kartę charakterystyki niebezpiecznego produktu przekazuje dostawca. Kosmetyki, takie jak farby do włosów, zwykle jej nie mają: informacje są na etykiecie i w instrukcji; warto przechowywać je razem ze spisem, a brakujące dane uzyskać od producenta.
Jak ocenić ryzyko i kiedy potrzebny jest pomiar
Przepisy nie podają jednego wzoru; ocena ma być uzasadniona. W praktyce:
- 01
Spis produktów z nazwą handlową, piktogramami, zwrotami wskazującymi rodzaj zagrożenia (sekcja 2 karty) i zalecanymi środkami ochrony (sekcja 8).
- 02
Kto, ile, jak często i w jaki sposób: koncentrat czy roztwór, rozpylanie czy nalewanie, pomieszczenie wietrzone czy zamknięte, w rękawicach czy bez.
- 03
Usunięcie zbędnych produktów: dublujących się albo bardziej niebezpiecznych, niż wymaga tego zadanie.
- 04
Wniosek dla każdej grupy produktów i stanowiska, z uzasadnieniem.
- 01
Ciężkość i prawdopodobieństwo
Ciężkość wynika z właściwości produktu: środki żrące, uczulające czy toksyczne mogą powodować skutki znaczne lub bardzo poważne, drażniące zwykle niewielkie lub znaczne. Prawdopodobieństwo zależy od ilości, częstotliwości, formy (aerozol i pył łatwiej dostają się do dróg oddechowych niż płyn) i od stosowanych środków.
- 02
Kiedy potrzebny jest pomiar
Gdy substancja, dla której określono NDS, uwalnia się do powietrza w sposób, który nie pozwala wykluczyć narażenia (pył mąki przy wsypywaniu, rozpuszczalniki w lakierni, spaliny w zamkniętej hali), ryzyka nie da się rzetelnie oszacować bez pomiaru stężeń. Wynik porównuje się z NDS. W kwestionariuszu podaje się go jako krotność wartości dopuszczalnej: poniżej połowy, od połowy do pełnej wartości albo powyżej niej. Bez wyniku dokumentacja oznacza czynnik jako „do pomiaru”.
- 03
Kiedy zwykle wystarcza obserwacja
Gotowe do użycia środki czystości lub produkty z dozownikiem, używane krótko, w rękawicach i w wietrzonym pomieszczeniu: w biurze czy sklepie ocena często kończy się niskim poziomem ryzyka bez pomiarów. Przy produktach uczulających (farby utleniające, nadsiarczany, pył mąki, enzymy, izocyjaniany) i przy codziennej pracy ze środkami żrącymi takiego wniosku zwykle nie da się uzasadnić.
Typowe środki: najpierw zamiana
- 01
Zamiana
Produkty gotowe do użycia lub mniej niebezpieczne; rozjaśniacze w kremie zamiast proszku; polepszacze w płynie lub paście; odtłuszczacze wodne zamiast rozpuszczalników tam, gdzie to możliwe.
- 02
Środki techniczne
Automatyczne dozowniki; miejscowe odciągi przy stanowisku do stylizacji paznokci, przy dzieży miesiarki, przy szlifowaniu; odciąg spalin podłączany do rury wydechowej.
- 03
Organizacja
Produkty w oryginalnych, oznakowanych opakowaniach, nigdy w butelkach po napojach; pisemny zakaz mieszania środków; mąka wsypywana powoli i z małej wysokości; sprzątanie odkurzaczem zamiast miotły i sprężonego powietrza; na stanowisku tylko potrzebne ilości.
- 04
Szkolenie
Czytanie piktogramów, etykiet i kart; zakładanie i zdejmowanie rękawic; pielęgnacja skóry. Kto pracuje z produktami zawierającymi diizocyjaniany (niektóre lakiery samochodowe i pianki montażowe), musi przejść szkolenie wymagane przez rozporządzenie REACH.
- 05
Środki ochrony indywidualnej
Rękawice dobrane według karty charakterystyki (nitrylowe chronią przed wieloma środkami, lateksowe słabiej i mogą uczulać); gogle przy środkach żrących; półmaski filtrujące FFP2 lub FFP3 przy pyłach; półmaski z pochłaniaczami par przy dłuższej pracy z rozpuszczalnikami.
- 06
Na wypadek awarii
Płuczka do oczu przy środkach żrących i akumulatorach, sorbent do zbierania rozlanych płynów.
Czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne
Część czynników podlega surowszym zasadom. Art. 222 Kodeksu pracy wymaga, by pracodawca zastępował substancje, mieszaniny i procesy o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym mniej szkodliwymi albo ograniczał narażenie innymi dostępnymi środkami, a także prowadził rejestr prac z takimi czynnikami i rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach. Wykaz substancji, mieszanin, czynników i procesów o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym zawiera rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r.
W małych firmach mogą to być na przykład:
- pył drewna twardego przy cięciu i szlifowaniu dębowych podłóg i schodów;
- respirabilny pył krzemionki krystalicznej przy cięciu płytek, betonu i kamienia;
- przepracowany olej silnikowy i spaliny silników Diesla w warsztacie;
- azbest w starych budynkach, opisany osobno na stronie azbest.
Takie czynniki wymagają szczegółowej oceny. Gdy w firmie występują czynniki rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne, dokumentacja oceny ryzyka zawodowego je sygnalizuje i przypomina o dodatkowych obowiązkach.
Badania lekarskie i osoby szczególnie chronione
Pracownik narażony na substancje chemiczne przechodzi badania wstępne, okresowe i kontrolne (art. 229 Kodeksu pracy). Skierowanie wymienia substancje i warunki pracy; zakres i częstotliwość badań ustala lekarz medycyny pracy. W salonach i piekarniach lekarz zwraca uwagę przede wszystkim na skórę i drogi oddechowe. Szczegóły w poradniku o badaniach lekarskich.
Kobiet w ciąży i karmiących dziecko piersią nie wolno zatrudniać przy pracach szkodliwych dla ich zdrowia, wymienionych w wykazie wydanym na podstawie art. 176 Kodeksu pracy, a młodocianych przy pracach im wzbronionych (art. 204). Oba wykazy obejmują także część prac z substancjami chemicznymi; przy przydziale zadań w salonie czy w warsztacie trzeba je sprawdzić.
Jak to wygląda w dokumentacji
Każda istotna substancja lub grupa produktów pojawia się w karcie oceny ryzyka stanowiska: zagrożenie (np. „koncentrat środka myjącego”, „pył mąki”), źródło, możliwe skutki, stosowane środki, ciężkość, prawdopodobieństwo, poziom ryzyka i dopuszczalność. Zamiana produktu, dozownik czy odciąg trafiają do planu działań z osobą odpowiedzialną i terminem.
Gdy brakuje wyniku pomiaru, wiersz ma oznaczenie „do pomiaru”, a pomiar stężeń substancji lub pyłów w powietrzu trafia do wykazu w załączniku F. Po otrzymaniu wyniku pracodawca aktualizuje oszacowanie (plik DOCX można edytować). Spis substancji i karty charakterystyki prowadzi się osobno: opisuje to poradnik o obowiązkach przy substancjach chemicznych.
Warto przeczytać
- PoradnikSubstancje chemiczne w firmie: obowiązki pracodawcy
- ZagrożenieCzynniki biologiczne w pracy: salon, kuchnia, sklep i sprzątanie
- ZagrożenieAzbest w miejscu pracy: gdzie go szukać i co robić
- BranżaSalon fryzjerski i kosmetyczny
- BranżaWarsztat samochodowy
- BranżaPiekarnia i cukiernia
- BranżaFirma sprzątająca
- BranżaRemonty i wykończenia
- BranżaRestauracja i bar
- BranżaApteka
Zobacz też: Wszystkie zagrożenia
Pytania i odpowiedzi
Czy trzeba oceniać ryzyko, jeśli w firmie używa się tylko środków czystości?
Tak. Środki myjące, odkamieniacze i wybielacze to często mieszaniny niebezpieczne, więc obowiązują spis, karty charakterystyki i ocena ryzyka. Przy produktach gotowych do użycia, krótkim czasie pracy i rękawicach wynik bywa niski, ale trzeba go uzasadnić i zapisać.
Czy farby do włosów mają karty charakterystyki?
Zwykle nie, bo to kosmetyki. Informacje o składzie i bezpiecznym użyciu są na etykiecie i w instrukcji. Warto je przechowywać razem ze spisem substancji i prosić producenta o dane potrzebne do oceny.
Kiedy trzeba zlecić pomiar substancji w powietrzu?
Gdy substancja, dla której określono NDS, może przedostawać się do powietrza na stanowisku pracy, na przykład pył mąki w piekarni albo rozpuszczalniki w lakierni. Pracodawca wykonuje pomiary na swój koszt, przechowuje ich wyniki i udostępnia je pracownikom (art. 227 Kodeksu pracy).
Czy pył mąki to zagrożenie chemiczne?
W ocenie ryzyka traktuje się go jako szkodliwy pył o działaniu uczulającym: może powodować nieżyt nosa i astmę. Ocenia się go razem z innymi czynnikami chemicznymi, a gdy unosi się w powietrzu, mierzy się jego stężenie.
Co zrobić, gdy pracownik ma wysypkę na dłoniach?
Skierować go do lekarza medycyny pracy, sprawdzić produkty i rękawice, których używa, i ponownie przejrzeć ocenę ryzyka: zmiana produktu, rękawic albo sposobu pracy zwykle pomaga. Jeśli objawy wiążą się z pracą, lekarz oceni dalsze postępowanie.
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.