- Nie wolno stosować niebezpiecznych substancji i mieszanin bez aktualnego spisu i kart charakterystyki ani żadnych substancji i mieszanin nieoznakowanych w sposób umożliwiający ich identyfikację (art. 221 KP).
- Karta charakterystyki od dostawcy to podstawowe źródło informacji do oceny ryzyka, instrukcji i doboru środków ochrony.
- Gdy w środowisku pracy występują czynniki szkodliwe, pracodawca przeprowadza na swój koszt badania i pomiary, rejestruje ich wyniki i udostępnia je pracownikom (art. 227 KP).
- Przy czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych obowiązki są szersze: zastępowanie mniej szkodliwymi, ograniczanie narażenia, rejestry prac i pracowników.
- Część prac z substancjami niebezpiecznymi jest wzbroniona kobietom w ciąży i karmiącym oraz pracownikom młodocianym.
Spis substancji i karty charakterystyki
Art. 221 KP zawiera podstawowe zasady:
- nie wolno stosować substancji i mieszanin chemicznych nieoznakowanych w sposób widoczny, umożliwiający ich identyfikację;
- nie wolno stosować niebezpiecznych substancji i mieszanin bez aktualnego spisu tych substancji i mieszanin, bez ich kart charakterystyki oraz bez opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem;
- stosowanie ich jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania środków chroniących zdrowie i życie pracowników.
Spis może być prostą tabelą: nazwa produktu, dostawca, piktogramy i zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia, do czego i gdzie się go używa, na których stanowiskach, data karty charakterystyki. Kartę charakterystyki niebezpiecznej mieszaniny przekazuje dostawca, w języku polskim. Jeśli jej nie otrzymano przy zakupie, warto o nią poprosić przed rozpoczęciem stosowania produktu.
Karty trzyma się tak, by pracownicy mieli do nich dostęp tam, gdzie pracują, a nie tylko w segregatorze w biurze.
Przechowywanie
Produkty trzyma się w oryginalnych, zamkniętych opakowaniach, w wyznaczonym miejscu, z dala od żywności i napojów. Środki łatwopalne, takie jak rozpuszczalniki czy lakiery, przechowuje się z dala od źródeł ciepła i ognia, a produkty, które mogą ze sobą reagować, na przykład środki zawierające chlor i środki kwaśne, osobno. Ilość na stanowisku warto ograniczać do zapasu na bieżącą pracę.
Jak ocenić ryzyko chemiczne
Ocena zaczyna się od rozpoznania: jakie produkty są w użyciu, kto ich używa, jak często, w jakiej postaci i w jakich warunkach. W karcie charakterystyki sprawdza się przede wszystkim:
- klasyfikację i zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia, na przykład działanie żrące, drażniące, uczulające albo łatwopalność;
- zalecane środki ochrony: rękawice z określonego materiału, okulary, wentylację, ochronę dróg oddechowych;
- zasady przechowywania, postępowanie przy rozlaniu i pierwszą pomoc;
- wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń, jeśli karta je podaje.
Potem ocenia się narażenie: kontakt ze skórą przy rozcieńczaniu koncentratów, wdychanie oparów i pyłów przy lakierowaniu czy rozjaśnianiu włosów, przypadkowe zmieszanie środków, na przykład środka zawierającego chlor z kwaśnym środkiem do toalet.
Środki stosuje się w kolejności:
- 01
Zastąpienie produktu mniej szkodliwym albo zmiana metody pracy.
- 02
Rozwiązania techniczne: dozowniki zamiast przelewania, wentylacja, odciągi.
- 03
Organizacja: ograniczenie liczby osób i czasu narażenia, zamykane pojemniki, porządek.
- 04
Środki ochrony indywidualnej dobrane według karty charakterystyki.
Pracownicy powinni znać zagrożenia stwarzane przez produkty, których używają. Omawia się je w czasie instruktażu stanowiskowego, a przy stanowisku umieszcza się instrukcję postępowania z substancjami niebezpiecznymi, opisaną w poradniku oznakowanie i instrukcje BHP.
Więcej o samym zagrożeniu w opisie substancje chemiczne.
Pomiary i najwyższe dopuszczalne stężenia
Najwyższe dopuszczalne stężenia (NDS) czynników chemicznych w środowisku pracy podaje rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Art. 227 KP zobowiązuje pracodawcę do przeprowadzania na swój koszt badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrowania i przechowywania ich wyników oraz udostępniania ich pracownikom.
Sposób postępowania, w tym częstotliwość kolejnych pomiarów zależną od poprzedniego wyniku, określa rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Punktem wyjścia jest rozpoznanie czynników występujących na stanowiskach. Pomiary wykonują laboratoria akredytowane w tym zakresie.
Wśród małych firm pomiary chemiczne są zwykle potrzebne w warsztatach samochodowych (rozpuszczalniki, lakiery, spaliny), piekarniach (pył mąki) i firmach remontowych (pyły, kleje, farby). W barze czy biurze, gdzie używa się zwykłych środków czystości, wynik rozpoznania zapisuje się w dokumentacji oceny ryzyka razem z uzasadnieniem, czy pomiary są potrzebne. Jeśli są potrzebne, a wyników jeszcze nie ma, czynnik oznacza się w dokumentacji jako „do pomiaru”.
Czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne
Gdy w firmie występują substancje, mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, Kodeks pracy i rozporządzenie w tej sprawie nakładają dodatkowe obowiązki:
- zastąpienie takiego czynnika mniej szkodliwym, jeśli jest to technicznie możliwe;
- ograniczenie narażenia do minimum, w miarę możliwości w układzie zamkniętym;
- prowadzenie rejestru prac, przy których występuje kontakt z tymi czynnikami, i rejestru pracowników zatrudnionych przy tych pracach.
W małej firmie warto sprawdzić wykaz z rozporządzenia zwłaszcza w warsztacie samochodowym (na przykład spaliny silników Diesla, zużyte oleje silnikowe), przy pracach remontowych (pył drewna twardego, respirabilny pył krzemionki krystalicznej przy cięciu i szlifowaniu betonu) oraz przy usuwaniu starych materiałów budowlanych, w których może być azbest.
Pracownikom, którzy pracowali w kontakcie z czynnikami rakotwórczymi, pracodawca zapewnia badania okresowe także po zaprzestaniu pracy w narażeniu, a po rozwiązaniu stosunku pracy na ich wniosek (art. 229 KP).
Kobiety w ciąży, karmiące i młodociani
Część prac z substancjami chemicznymi jest wzbroniona kobietom w ciąży i kobietom karmiącym dziecko piersią, a część pracownikom młodocianym. Wykazy tych prac zawierają odrębne rozporządzenia.
Gdy pracownica poinformuje o ciąży, pracodawca sprawdza, czy jej praca nie znajduje się w wykazie. Jeśli tak, w zależności od rodzaju pracy dostosowuje warunki pracy lub ogranicza czas pracy, a gdy to niemożliwe, przenosi pracownicę do innej pracy; jeśli i to jest niemożliwe, zwalnia ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy (art. 179 KP). W salonie fryzjerskim, w firmie sprzątającej czy w aptece warto przemyśleć to z wyprzedzeniem: które zadania mogą przejąć inne osoby, a które można zastąpić pracą bez kontaktu z danym produktem.
W dokumentacji oceny ryzyka zawodowego warto zaznaczyć, które stanowiska wiążą się z pracami wzbronionymi dla tych grup.
Przykłady w typowych branżach
- Branża
Restauracja i bar
Typowe produkty: środki do mycia i dezynfekcji, odkamieniacze, środki do zmywarek
Na co zwrócić uwagę: koncentraty żrące, mieszanie środków, rękawice i okulary przy dozowaniu
- Branża
Salon fryzjerski i kosmetyczny
Typowe produkty: farby, rozjaśniacze, utleniacze, preparaty do paznokci, środki dezynfekcyjne
Na co zwrócić uwagę: uczulenia skóry i dróg oddechowych, wentylacja, rękawice jednorazowe
- Branża
Firma sprzątająca
Typowe produkty: środki czyszczące, dezynfekujące, odtłuszczacze
Na co zwrócić uwagę: dozowniki, oznakowanie pojemników po przelaniu, zakaz mieszania środków
- Branża
Warsztat samochodowy
Typowe produkty: oleje, płyny eksploatacyjne, rozpuszczalniki, lakiery, spaliny
Na co zwrócić uwagę: odciągi spalin, wentylacja, rękawice, pomiary, czynniki rakotwórcze
- Branża
Remonty i wykończenia
Typowe produkty: farby, kleje, grunty, pianki, pyły
Na co zwrócić uwagę: wentylacja, ochrona dróg oddechowych, pomiary pyłów
- Branża
Apteka
Typowe produkty: substancje recepturowe, środki dezynfekcyjne
Na co zwrócić uwagę: karty charakterystyki substancji recepturowych, przechowywanie
Prosta, a ważna zasada: każdy pojemnik, także butelka z przelanym środkiem, musi mieć oznakowanie pozwalające ustalić, co w nim jest.
Warto przeczytać
- ZagrożenieSubstancje chemiczne w małej firmie: jak ocenić ryzyko
- ZagrożenieAzbest w miejscu pracy: gdzie go szukać i co robić
- PoradnikBadania lekarskie pracowników: wstępne, okresowe i kontrolne
- BranżaSalon fryzjerski i kosmetyczny
- BranżaWarsztat samochodowy
- StronaFryzjer
- BranżaFirma sprzątająca
- BranżaRemonty i wykończenia
Zobacz też: Wszystkie poradniki
Pytania i odpowiedzi
Czy zwykłe środki czystości też trzeba wpisać do spisu substancji?
Jeśli produkt jest sklasyfikowany jako stwarzający zagrożenie, co zwykle widać po piktogramach na etykiecie, trafia do spisu i potrzebna jest jego karta charakterystyki. Dotyczy to wielu profesjonalnych środków czystości, odkamieniaczy i preparatów do dezynfekcji.
Skąd wziąć kartę charakterystyki?
Od dostawcy lub producenta produktu, w języku polskim. Jeśli nie otrzymano jej przy zakupie, warto o nią poprosić przed rozpoczęciem stosowania.
Czy w salonie fryzjerskim trzeba robić pomiary substancji chemicznych?
To zależy od wyniku rozpoznania czynników na stanowiskach. Jeśli w powietrzu mogą występować czynniki z ustalonymi NDS, na przykład przy intensywnym używaniu rozjaśniaczy czy preparatów do paznokci, trzeba rozważyć pomiary. Decyzję i jej uzasadnienie zapisuje się w ocenie ryzyka zawodowego.
Kto prowadzi rejestr pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze?
Pracodawca, u którego takie czynniki występują. Prowadzi rejestr prac powodujących kontakt z czynnikami rakotwórczymi, mutagennymi lub reprotoksycznymi i rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach.
Czy pracownica w ciąży może pracować z farbami do włosów?
Trzeba sprawdzić wykaz prac wzbronionych kobietom w ciąży i karty charakterystyki stosowanych produktów. Jeśli praca jest w wykazie, pracodawca dostosowuje warunki pracy lub ogranicza czas pracy, a gdy to niemożliwe, przenosi pracownicę do innej pracy albo zwalnia ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy (art. 179 KP).
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.