- Kodeks pracy wymaga, by maszyny i inne urządzenia techniczne chroniły pracowników przed urazami i uwzględniały zasady ergonomii (art. 215).
- Rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań BHP przy użytkowaniu maszyn dotyczy m.in. osłon, urządzeń sterowniczych, zatrzymywania maszyn i ich kontroli.
- Pracodawca zapewnia instrukcje BHP dotyczące obsługi maszyn, a pracownik przed dopuszczeniem do pracy przechodzi instruktaż stanowiskowy.
- Szczególnie niebezpieczne są czyszczenie, regulacja i usuwanie zacięć przy maszynie w ruchu oraz praca bez osłon.
- Wózki widłowe i niektóre inne urządzenia podlegają dozorowi technicznemu, a ich operatorzy potrzebują odpowiednich kwalifikacji.
Jakie zagrożenia stwarzają maszyny i narzędzia
Zagrożenia mechaniczne to przede wszystkim:
- 01
Pochwycenie i wciągnięcie przez wałki, przenośniki, mieszadła i inne elementy obrotowe, które najczęściej chwytają luźną odzież, włosy albo rękawice.
- 02
Zgniecenie i zmiażdżenie między ruchomymi częściami maszyny, pod podniesionym pojazdem, w prasie do kartonów.
- 03
Cięcie i odcięcie przez tarcze, noże krajalnic, piły taśmowe i noże ręczne.
- 04
Uderzenie elementami wyrzuconymi z maszyny, kawałkami pękniętej tarczy albo spadającym ładunkiem.
- 05
Odpryski i odłamki przy szlifowaniu i cięciu, groźne zwłaszcza dla oczu.
Maszyny bywają też źródłem hałasu i drgań oraz stwarzają zagrożenie porażeniem prądem; te zagrożenia ocenia się osobno.
- Branża
Restauracja i bar
Typowe maszyny i narzędzia: krajalnice, maszynki do mielenia, roboty kuchenne, miksery, noże
- Branża
Sklep mięsny i rybny
Typowe maszyny i narzędzia: piły taśmowe do kości, wilki, kotleciarki, krajalnice, noże do wykrawania
- Branża
Piekarnia i cukiernia
Typowe maszyny i narzędzia: miesiarki, dzielarki, wałkownice, krajalnice do pieczywa
- Branża
Sklep i sklep spożywczy
Typowe maszyny i narzędzia: krajalnice w dziale wędlin, prasy do kartonów, noże do otwierania opakowań
- Branża
Warsztat samochodowy
Typowe maszyny i narzędzia: podnośniki, szlifierki, prasy, wyważarki, montażownice opon
- Branża
Remonty i wykończenia
Typowe maszyny i narzędzia: piły tarczowe, szlifierki kątowe, wiertarki, przecinarki do płytek, mieszadła
- Branża
Magazyn i transport
Typowe maszyny i narzędzia: wózki widłowe, owijarki, przenośniki, bramy segmentowe
- Branża
Firma sprzątająca
Typowe maszyny i narzędzia: szorowarki, myjki ciśnieniowe
- Branża
Salon fryzjerski i kosmetyczny
Typowe maszyny i narzędzia: nożyczki, brzytwy, maszynki do strzyżenia, frezarki do paznokci
- Branża
Biuro, biuro nieruchomości, apteka
Typowe maszyny i narzędzia: niszczarki, gilotyny do papieru
Co mówią przepisy
- 01
Kodeks pracy poświęca maszynom i innym urządzeniom technicznym osobny rozdział. Art. 215 wymaga, by zapewniały bezpieczne i higieniczne warunki pracy, w szczególności chroniły przed urazami, oraz uwzględniały zasady ergonomii.
- 02
Rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy określa, jak ma być wyposażona i użytkowana maszyna: osłony lub urządzenia ochronne przy niebezpiecznych elementach ruchomych, czytelne i oznakowane urządzenia sterownicze, możliwość bezpiecznego zatrzymania, a w razie potrzeby zatrzymania awaryjnego, kontrole maszyn po zainstalowaniu oraz kontrole okresowe, gdy ich stan może się pogarszać, i konserwacja przy zatrzymanej maszynie.
- 03
Instrukcje: pracodawca wydaje szczegółowe instrukcje i wskazówki dotyczące BHP na stanowiskach pracy (art. 237⁴ KP), a ogólne przepisy BHP wymagają instrukcji dotyczących obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych, dostępnych dla pracowników.
- 04
Szkolenia: instruktaż stanowiskowy przed dopuszczeniem do pracy (art. 237³ KP i rozporządzenie w sprawie szkolenia w dziedzinie BHP).
- 05
Dozór techniczny: wózki jezdniowe podnośnikowe z mechanicznym napędem podnoszenia i część innych urządzeń transportu bliskiego podlegają dozorowi technicznemu, a ich operatorzy potrzebują zaświadczenia kwalifikacyjnego.
- 06
Młodociani: wykaz prac im wzbronionych obejmuje pracę przy niektórych maszynach i urządzeniach; część takich prac jest dozwolona w ramach przygotowania zawodowego, na warunkach określonych w rozporządzeniu.
- 07
Prawo pracownika: gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy (art. 210 KP).
Jak ocenić ryzyko przy maszynach
Ocena zaczyna się od opisu stanowiska: jakie maszyny i narzędzia są na nim używane, przez kogo i do czego. Potem przy każdej maszynie warto sprawdzić kilka rzeczy.
- Co sprawdzić
Osłony i zabezpieczenia
Na co zwrócić uwagę: są na miejscu, nie są zdemontowane ani zablokowane, wyłączniki krańcowe działają
- Co sprawdzić
Sterowanie
Na co zwrócić uwagę: wyłącznik jest w zasięgu ręki i oznaczony, a maszyna nie uruchamia się sama po zaniku i powrocie zasilania
- Co sprawdzić
Stan techniczny
Na co zwrócić uwagę: brak luzów, pęknięć i uszkodzonych przewodów; przeglądy według instrukcji producenta
- Co sprawdzić
Instrukcje
Na co zwrócić uwagę: instrukcja producenta i instrukcja BHP są dostępne i zrozumiałe dla obsługujących
- Co sprawdzić
Czynności szczególne
Na co zwrócić uwagę: czyszczenie, regulacja, wymiana noży i tarcz, usuwanie zacięć: czy odbywają się przy maszynie wyłączonej i odłączonej od zasilania
- Co sprawdzić
Ludzie
Na co zwrócić uwagę: kto obsługuje maszynę, czy przeszedł instruktaż, czy wśród obsługujących są młodociani albo nowi pracownicy
Ciężkość zależy od tego, co może się stać: przy piłach, krajalnicach, miesiarkach, prasach i podnośnikach możliwe są amputacje i zmiażdżenia, więc ciężkość jest bardzo poważna; przy nożach ręcznych i nożyczkach chodzi zwykle o skaleczenia o ciężkości niewielkiej lub znacznej. Prawdopodobieństwo zależy od stanu osłon, częstotliwości używania, przestrzegania zasad przy czyszczeniu i od przeszkolenia. Maszyna z kompletnymi osłonami, obsługiwana przez przeszkolonych pracowników, to inne ryzyko niż ta sama maszyna z osłoną zdjętą „dla wygody”. Zagrożenia mechaniczne nie wymagają pomiarów.
Typowe środki
- 01
Techniczne
Kompletne osłony i urządzenia ochronne; popychacze do krajalnic i maszynek do mielenia; wyłączniki awaryjne w zasięgu ręki; podpory i blokady przy podnośnikach; osłony tarcz szlifierek; wycofanie maszyn, których nie da się zabezpieczyć.
- 02
Organizacyjne
Zasada, że maszynę czyści się, reguluje i odblokowuje tylko po wyłączeniu i odłączeniu od zasilania; zakaz zdejmowania i blokowania osłon; przeglądy i konserwacja według instrukcji producenta; wyznaczenie osób upoważnionych do obsługi; porządek wokół maszyn; praca w przylegającej odzieży i ze spiętymi włosami przy maszynach z elementami obrotowymi.
- 03
Szkoleniowe
Instruktaż stanowiskowy przy każdej maszynie, a nie tylko ogólny; instrukcja BHP w miejscu pracy; ponowny instruktaż po zakupie nowej maszyny.
- 04
Narzędzia ręczne
Ostre noże (tępy nóż wymaga siły i łatwiej się ześlizguje), bezpieczne przechowywanie, krojenie od siebie na stabilnej desce.
- 05
Środki ochrony indywidualnej
Okulary ochronne przy szlifowaniu i cięciu, rękawice odporne na przecięcie, a przy wykrawaniu mięsa rękawica i fartuch z siatki stalowej. Przy elementach obrotowych nie używa się rękawic, które mogą zostać wciągnięte.
Jak maszyny trafiają do dokumentacji
Dokumentacja oceny ryzyka zawodowego zawiera opis ocenianego stanowiska, w tym stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów. Dlatego maszyny pojawiają się w niej dwa razy: w opisie stanowiska i w karcie oceny ryzyka, gdzie konkretna maszyna jest źródłem zagrożenia („piła taśmowa do kości: kontakt z ostrzem”), obok możliwych skutków, stosowanych środków, ciężkości, prawdopodobieństwa i poziomu ryzyka.
Brakujące zabezpieczenia trafiają do planu działań, np. „zamontować osłonę”, „opracować instrukcję BHP krajalnicy”, „przeprowadzić instruktaż przy nowej miesiarce”, z osobą odpowiedzialną i terminem. Gdy brakuje osłony przy maszynie, która może spowodować bardzo poważne urazy, poziom ryzyka jest wysoki i takiej maszyny nie używa się do czasu wykonania działań.
Dokumentację przygotowaną w serwisie pracodawca sprawdza, uzupełnia o maszyny, których nie było w kwestionariuszu, i zatwierdza. O instrukcjach przy maszynach mówi poradnik o oznakowaniu i instrukcjach BHP, a o instruktażu stanowiskowym poradnik o szkoleniach BHP.
Warto przeczytać
- ZagrożenieHałas w pracy: ocena ryzyka, pomiary i ochrona słuchu
- ZagrożeniePorażenie prądem: instalacja, urządzenia i praca w wilgoci
- PoradnikOznakowanie BHP i instrukcje na stanowiskach pracy
- PoradnikSzkolenia BHP: instruktaż ogólny, stanowiskowy i szkolenia okresowe
- StronaRzeźnik-wykrawacz
- StronaOperator wózka widłowego
- BranżaSklep mięsny i rybny
- BranżaPiekarnia i cukiernia
- BranżaRestauracja i bar
- BranżaWarsztat samochodowy
- BranżaRemonty i wykończenia
- BranżaMagazyn i transport
Zobacz też: Wszystkie zagrożenia
Pytania i odpowiedzi
Czy przy każdej maszynie musi być instrukcja BHP?
Pracodawca zapewnia instrukcje BHP dotyczące obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych, a pracownicy muszą mieć do nich dostęp. W praktyce instrukcję umieszcza się przy maszynie albo w jej pobliżu. Instrukcja producenta jest punktem wyjścia, a instrukcja BHP opisuje krótko, jak bezpiecznie pracować przy tej maszynie na konkretnym stanowisku.
Czy młodociany pracownik może obsługiwać krajalnicę?
Trzeba sprawdzić wykaz prac wzbronionych młodocianym. Obejmuje on pracę przy niektórych maszynach, a część takich prac dopuszcza w ramach przygotowania zawodowego, na warunkach określonych w rozporządzeniu. Przed powierzeniem pracy warto to sprawdzić dla konkretnej maszyny.
Kto może obsługiwać wózek widłowy?
Osoba, która ma zaświadczenie kwalifikacyjne do obsługi danego rodzaju wózków i przeszła instruktaż stanowiskowy u pracodawcy. Sam wózek podlega dozorowi technicznemu, a operator sprawdza jego stan przed rozpoczęciem pracy.
Co zrobić, gdy w maszynie brakuje osłony?
Wyłączyć maszynę z użytku do czasu naprawy i oznaczyć ją tak, by nikt jej nie uruchomił. W karcie oceny ryzyka brak osłony podnosi prawdopodobieństwo urazu, a w planie działań trzeba wpisać naprawę z terminem. Pracownik, któremu grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, ma prawo powstrzymać się od pracy (art. 210 KP).
Czy zwykły nóż kuchenny to też zagrożenie do oceny?
Tak. Skaleczenia nożem to typowe urazy w gastronomii i handlu. W ocenie wpisuje się źródło, np. krojenie warzyw i mięsa, stosowane środki, np. ostre noże, stabilne deski i rękawice odporne na przecięcie przy wykrawaniu, oraz ciężkość, zwykle niewielką lub znaczną.
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 marca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.