- Pracodawca zapewnia środki do udzielania pierwszej pomocy, zwalczania pożarów i ewakuacji oraz łączność ze służbami ratowniczymi (art. 209¹ § 1 KP).
- Pracodawca wyznacza pracowników do udzielania pierwszej pomocy oraz do działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.
- Liczbę wyznaczonych osób, ich szkolenie i wyposażenie dobiera się do rodzaju i poziomu zagrożeń w firmie (art. 209¹ § 3 KP).
- Wyznaczenie tych osób konsultuje się z pracownikami lub ich przedstawicielami (art. 237¹¹ᵃ § 1 pkt 3 KP).
- Pracodawca przekazuje pracownikom imię i nazwisko, miejsce pracy oraz służbowy numer telefonu lub inny kontakt elektroniczny osób wyznaczonych (art. 207¹ KP).
Trzy obowiązki z art. 209¹ Kodeksu pracy
Art. 209¹ § 1 KP zobowiązuje pracodawcę do:
- 01
Zapewnienia środków niezbędnych do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.
- 02
Wyznaczenia pracowników do udzielania pierwszej pomocy oraz do wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.
- 03
Zapewnienia łączności ze służbami zewnętrznymi wyspecjalizowanymi w szczególności w udzielaniu pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, ratownictwie medycznym i ochronie przeciwpożarowej.
Wszystkie te działania dostosowuje się do rodzaju i zakresu działalności, liczby pracowników i innych osób przebywających na terenie zakładu, a także do rodzaju i poziomu zagrożeń (art. 209¹ § 2 KP). W sklepie czy restauracji liczą się więc również klienci.
Obowiązki w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynku wynikają ponadto z ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Nakłada ona na właściciela, zarządcę lub użytkownika obiektu m.in. obowiązek wyposażenia go w wymagane urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice, zapewnienia ich konserwacji, zapewnienia bezpieczeństwa i możliwości ewakuacji, zapoznania pracowników z przepisami przeciwpożarowymi oraz ustalenia sposobów postępowania na wypadek pożaru.
Kogo i ile osób wyznaczyć
Kodeks pracy nie podaje stałej liczby osób. Liczba wyznaczonych pracowników, ich szkolenie i wyposażenie mają uwzględniać rodzaj i poziom występujących zagrożeń (art. 209¹ § 3 KP). W praktyce pomaga kilka pytań:
- 01
Czy ktoś wyznaczony jest zawsze na miejscu, przez wszystkie godziny pracy, na każdej zmianie i w każdym lokalu.
- 02
Kto przejmuje zadania wyznaczonej osoby podczas jej urlopu lub choroby.
- 03
Ile osób przebywa w firmie, łącznie z klientami.
- 04
Jakie są zagrożenia: gorący olej w kuchni, noże i piły w sklepie mięsnym, podnośniki w warsztacie, chemia w firmie sprzątającej.
- 05
Czy pracownicy pracują poza siedzibą, np. w trasie albo u klientów.
Do pierwszej pomocy i do działań przeciwpożarowych można wyznaczyć te same albo różne osoby. Sam pracodawca może wykonywać te działania tylko wtedy, gdy zatrudnia wyłącznie pracowników młodocianych lub niepełnosprawnych (art. 209¹ § 4 KP). W pozostałych przypadkach trzeba wyznaczyć pracowników.
Przed wyznaczeniem pracodawca konsultuje tę sprawę z pracownikami lub ich przedstawicielami (art. 237¹¹ᵃ § 1 pkt 3 KP); opis konsultacji zawiera poradnik Konsultacje z pracownikami.
Przygotowanie wyznaczonych osób
Kodeks pracy nie określa programu ani liczby godzin szkolenia osób wyznaczonych do pierwszej pomocy czy działań przeciwpożarowych. Wymaga, by szkolenie i wyposażenie uwzględniały rodzaj i poziom zagrożeń w firmie (art. 209¹ § 3 KP).
Dobre przygotowanie obejmuje:
- 01
Pierwszą pomoc z ćwiczeniami praktycznymi: resuscytacja, tamowanie krwawień, postępowanie przy oparzeniach, zasłabnięciach i urazach typowych dla danej branży.
- 02
Obsługę gaśnic i koca gaśniczego, wyłączanie zasilania i gazu, prowadzenie ewakuacji i sprawdzanie, czy wszyscy opuścili lokal.
- 03
Znajomość miejsca: gdzie znajdują się apteczka, gaśnice, wyjścia ewakuacyjne, główny wyłącznik prądu i zawór gazu.
- 04
Regularne odświeżanie umiejętności, bo pierwszej pomocy nie da się nauczyć raz na zawsze.
Zaświadczenia ze szkoleń warto przechowywać razem z dokumentem wyznaczenia. Podstawowe zasady pierwszej pomocy i ochrony przeciwpożarowej poznają też wszyscy pracownicy podczas szkoleń BHP, opisanych w poradniku Szkolenia BHP.
Apteczka i środki pierwszej pomocy
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP (§ 44) wymaga sprawnie działającego systemu pierwszej pomocy i środków do jej udzielania, w szczególności apteczek, a tam, gdzie wykonuje się prace o dużym ryzyku wypadku lub związane z wydzielaniem się toksycznych par, gazów albo pyłów, także punktów pierwszej pomocy. Liczbę, rozmieszczenie i wyposażenie apteczek ustala się w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, z uwzględnieniem rodzaju i nasilenia zagrożeń. Przy apteczce wywiesza się instrukcję udzielania pierwszej pomocy i wykaz pracowników wyznaczonych do jej udzielania.
Przepisy nie podają jednej listy zawartości apteczki dla wszystkich firm. Wyposażenie zależy od zagrożeń rozpoznanych w ocenie ryzyka, na przykład:
- Branża
Restauracja, piekarnia
Na co zwrócić uwagę: Opatrunki na oparzenia, środki do chłodzenia oparzeń, opatrunki na skaleczenia
- Branża
Sklep mięsny i rybny
Na co zwrócić uwagę: Opatrunki uciskowe na głębokie skaleczenia
- Branża
Salon fryzjerski, firma sprzątająca
Na co zwrócić uwagę: Płukanie oczu po kontakcie z chemią
- Branża
Warsztat samochodowy
Na co zwrócić uwagę: Płukanie oczu, opatrunki na oparzenia i skaleczenia
Apteczka powinna być łatwo dostępna i oznakowana, a jej zawartość regularnie sprawdzana i uzupełniana po każdym użyciu.
Gaśnice, drogi ewakuacyjne i instrukcje
Rodzaj i liczbę gaśnic oraz zasady ich rozmieszczenia określa rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Gaśnice dobiera się do tego, co może się palić: inaczej w kuchni z frytownicą, inaczej w biurze z komputerami, inaczej w warsztacie z paliwami. Sprzęt musi być dostępny, oznakowany i konserwowany.
Drogi i wyjścia ewakuacyjne powinny być oznakowane i zawsze drożne: kartony z dostawą na korytarzu albo zastawione drzwi na zaplecze to częste problemy w małych lokalach. W części budynków wymagana jest instrukcja bezpieczeństwa pożarowego.
W wynajmowanym lokalu warto ustalić z właścicielem lub zarządcą budynku, kto zapewnia gaśnice i ich przeglądy, czy jest instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i jak przebiega ewakuacja całego budynku. Jeśli w tym samym miejscu pracują pracownicy innych pracodawców, na przykład w centrum handlowym, pracodawcy współpracują i ustalają zasady postępowania w razie zagrożenia (art. 208 KP); szczegóły w poradniku Współpraca pracodawców w jednym miejscu. Oznakowanie dróg ewakuacyjnych i sprzętu opisuje poradnik Oznakowanie i instrukcje BHP.
Informacja dla pracowników i dokumenty
Pracodawca przekazuje pracownikom informacje o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz do działań przeciwpożarowych i ewakuacji (art. 207¹ § 1 pkt 3 KP). Informacja obejmuje ich imię i nazwisko, miejsce wykonywania pracy oraz numer telefonu służbowego lub innego środka komunikacji elektronicznej (art. 207¹ § 2 KP). Najprościej wywiesić ją przy apteczce i dołączyć do informacji o ryzyku dla każdego stanowiska.
Dokumenty, które warto mieć:
- pisemne wyznaczenie osób, z datą i podpisami;
- zaświadczenia ze szkoleń tych osób;
- instrukcję udzielania pierwszej pomocy przy apteczce;
- numery alarmowe, w tym 112, w widocznym miejscu;
- instrukcję bezpieczeństwa pożarowego, jeśli jest wymagana w budynku.
Dokumentacja przygotowana w tym serwisie zawiera załącznik z wyznaczeniem osób do pierwszej pomocy oraz do działań przeciwpożarowych i ewakuacji. Zagrożenie pożarem na poszczególnych stanowiskach ocenia się w kartach oceny ryzyka; jego opis zawiera strona Pożar.
Warto przeczytać
- ZagrożeniePożar w małej firmie: ocena ryzyka, gaśnice i ewakuacja
- PoradnikOznakowanie BHP i instrukcje na stanowiskach pracy
- PoradnikWypadek przy pracy: co zrobić krok po kroku
- PoradnikKonsultacje z pracownikami w sprawach BHP i oceny ryzyka
- PoradnikKilku pracodawców w jednym miejscu: współpraca i koordynator
- BranżaRestauracja i bar
- BranżaSklep
- BranżaSklep mięsny i rybny
- BranżaPiekarnia i cukiernia
- BranżaWarsztat samochodowy
- BranżaFirma sprzątająca
Zobacz też: Wszystkie poradniki
Pytania i odpowiedzi
Czy pracodawca może sam być osobą wyznaczoną do pierwszej pomocy i ochrony przeciwpożarowej?
Tylko wtedy, gdy zatrudnia wyłącznie pracowników młodocianych lub niepełnosprawnych (art. 209¹ § 4 KP). W pozostałych przypadkach wyznacza do tych działań pracowników, co nie przeszkadza, by sam również był przeszkolony.
Ile osób trzeba wyznaczyć do pierwszej pomocy?
Przepisy nie podają konkretnej liczby. Liczba wyznaczonych osób ma uwzględniać rodzaj i poziom zagrożeń (art. 209¹ § 3 KP). W praktyce chodzi o to, by na każdej zmianie i w każdym lokalu ktoś przeszkolony był na miejscu, także podczas urlopów.
Jak udokumentować wyznaczenie osób?
Najprościej pisemnym wyznaczeniem z datą, zakresem zadań i podpisami pracodawcy oraz wyznaczonych osób, przechowywanym razem z zaświadczeniami ze szkoleń. Informację o tych osobach, z imieniem i nazwiskiem, miejscem pracy i numerem telefonu, przekazuje się wszystkim pracownikom.
Co z pierwszą pomocą, gdy pracownicy pracują w trasie lub u klientów?
Ocena ryzyka powinna to uwzględnić: apteczka w pojeździe, telefon służbowy z możliwością wezwania pomocy pod numer alarmowy 112, ustalony sposób kontaktu z firmą. Przy pracy w budynku klienta warto znać jego zasady ewakuacji.
Kto zapewnia gaśnice w wynajmowanym lokalu?
Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nakłada obowiązki na właściciela, zarządcę lub użytkownika obiektu, więc podział warto zapisać w umowie najmu. Niezależnie od tego pracodawca zapewnia środki do zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników oraz wyznacza osoby do tych działań (art. 209¹ KP).
Przepisy i źródła
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (dostęp: 4 listopada 2026)
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dostęp: 4 listopada 2026)
Przy każdym źródle podano datę odczytu. Przepisy się zmieniają: zawsze warto sprawdzić tekst aktualnie obowiązujący.
Ta strona ma charakter informacyjny: nie jest oceną ryzyka przeprowadzoną w konkretnej firmie ani indywidualną poradą specjalisty ds. BHP lub lekarza medycyny pracy.